Gita Govinda 1.1
Rasamañjarī 1.1
- Language
- Sanskrit
1.1.1
iha khalu prārīpsitasamāptyarthametatkāvyaṃ pratipādya rādhāmādhavakelismaraṇarūpaṃ maṅgalamādāvācarati—meghairiti | rādhāmādhavayo rahaḥkelaya ekāntakrīḍā jayanti sarvotkarṣeṇa vartante | kiṃbhūtayoḥ | itthamanena prakāreṇa nandanideśato nandājñayā calitayoḥ prasthitayoḥ | kīdṛśo nandanideśa ityata āha—tvamevetyādi | he rādhe, tattasmāttvamevemaṃ kṛṣṇaṃ gṛhaṃ prāpaya | atraivakāraḥ kopoktau | bālye'yaṃ yattvayaitāvaddūramānīyatastasmāttvameva gṛhamapi prāpayetyevābhiprāyāt | kutaḥ | yato'yaṃ kṛṣṇo naktaṃ rātrau bhīruḥ śiśutvādvyayaśīlaḥ | bhayahetvantaramāha—meghairityādi | ambaramākāśaṃ meghairmeduraṃ snigdham | tathā ca vanabhuvaḥ kānanabhūmayastamāladrumaistamālavṛkṣaiḥ śyāmāḥ | kutra jayantītyata āha—pratyadhvaveti | yamunāyāḥ kūle pratyadhvakuñjadrumam | adhvanyadhvani kuñje kuñje drume druma ityarthaḥ| yadvā'dhvanaḥ kuñjān drumāṃllakṣīkṛtyetyarthaḥ | na ca naktaṃ bhīrurayaṃ tvameva tadimamityatra ‘dvitīyāṭaussvenaḥ’ iti sūtreṇainādeśaḥ kathaṃ na bhavatīti vācyam | anvādeśaviṣayatvābhāvāt | kiṃcitkāryaṃ vidhātumupāttasya kāryāntaraṃ vidhātuṃ punarupādānamanvādeśaḥ | kiṃcitkāryaṃ vidhātumiti | apūrva bodhayitumityarthaḥ | bhīrutvasya anu vākyatvena vivakṣitatvāt | ‘ambaraṃ vyomni vā- nakanimittatā | meghāḍambaratādestanmahadvyākhyānakauśalam || anyaheturbhiranasyotpattiśceddṛśyate tadā | vismayasthāyibhāvalādadbhutopasthitirna kim || dhātrīyogānna śṛṅgāro na hāsyo rahasīṅgitaiḥ | na bhayānakatā tasmādrasaḥ ko'trāvatiṣṭhatām || tasmādatra vibhāvānubhāvasaṃcāribhirbhavet |
1.1.2
śṛṅgāro nandasāmīpyāttayoścalitayoḥ svataḥ || yathā dravyāṇi nānātvaṃ bhāvāntaravibhāvataḥ | vrajanti nānārasataṃ tathā bhāvāsta eva hi || evaṃ meghādayo'pi syuḥ śṛṅgāre ca bhayānake | vibhāvādyaviyuktena bhāvakena vibhāvitāḥ' || tasmātkāvyābhiprāyasūcitaśṛṅgāraparatvenātra kṛtaṃ vyākhyānameva nyāyyamiti | atra meghairiti bahuvacanenākramameva navabhirapyavasthābhirākramaṇāccetaso'nyathāvṛttiḥ sūcitā | ambaramiti svacchandavihārabhaṅgaśaṅkāṃ mā kṛthā iti | vanabhuva iti bahuvacanena nānāvastharatakṣamaṃ pradeśabāhulyaṃ dyotitam | naktamiti kālasya svacchandapracchannakāmukayogyatvamuktam | mādhavaśabdaḥ satyāmapi lakṣmyāṃ tasyāmanurāgātiśayadyotanārthaḥ | yamunākūla iti ratiśramanirāsādhanaśiśirasamīrasadbhāvārtham | ayamiti ratyudrekākulatayā svāṅgeṣvapyaudāsīnyadyotanāya | yathā śrīharṣamiśrasya haṃsena svātmani nirāśībhūtena—'gatistayorekatarastamarddayan' ityādyabhāṇi | yathā vā śrīkālidāsasya īśvareṇa tāyāvagaṇite ātmanyanāsthāparatvena—'ayaṃ janaḥ praṣṭumanāstapodhana' ityādyavādi | atra varṇavṛttyanuprāsaḥ śabdālaṃkāraḥ | pūrvārdhe samuccayo'rthālaṃkāraḥ | tallakṣaṇaṃ tu—'tatsiddhihetāvekasminyatrānyattatkaraṃ bhavet | samuccayo'sau' | yathā—'durvārāḥ smaramārguṇāḥ priyatamo dūre' ityādi | uttarārdhe cāśīḥ | tayojanaṃ ca—sarvotkṛṣṭatāstāḥ kelayo vilāsakalāsu kutūhalinaḥ pāntu | atra śabdārthālaṃkārayorarthālaṃkārayośca saṃsṛṣṭiḥ—'seṣṭā saṃsṛṣṭireteṣāṃ bhedena yadiha sthitiḥ' iti |
1.1.3
atrāyamityātmanyaudāsīnyadyotakaṃ sarvanāmapadaṃ tilakāyamānaṃ bibhrāṇā sūktiḥ samucitaparabhāgātiśayena ruciratāmāvahantī śaradindusundaravadaneva śyāmatilakena śyāmeva śubhaviśeṣakeṇa vibhūṣitā arthaucityacamatkārakāriṇī sakalakavikulalalāmabhūtā kāmapi vicchittimātanoti | yathā—'magnāni dviṣatāṃ kulāni samare tvatkhaṅgadhārājale nāthāsminniti bandivāci bahuśo deva śrutāyāṃ purā | mugdhā gurjabhūmipālamahiṣī pratyāśayā pāthasaḥ kāntāre cakitā vimuñcati muhuḥ patyuḥ kṛpāṇe dṛśau ||' atra mugdhāpadaṃ kaiścitkāvyaliṅgamiyalaṃkāro'bhāṇi | tanna | tallakṣaṇābhāvāt || lakṣaṇaṃ tu—'....kāvyaliṅgaṃ hetorvākyapadārthatā' iti | nātra 'vapuḥprādurbhāvāt—' itivaddhetorvākyārthatā | nāpi 'praṇayasalīlaparihāsarasādhigateḥ' itivadanekapadāryatā | nāpi 'bhasmoddhūlana bhadramastu bhavate' itivaddhetārekapadāryatā | tasya gatiṃ ta eva praṣṭavyāḥ | evamiha sunipuṇamapi nirūpyamāṇo'laṃkṛtiguṇo na vidvaccittacamatkṛtimātanoti || tarhi kāvyacārutānibandhanaśṛṅgārarasasvīkāreṇa rasavadalaṃkāratā ityapi
1.1.4
lajanamanoharaṃ śṛṅgārarasagarbhaṃ bhagavatkelivarṇanarūpaṃ kāvyaṃ kriyata ityabhidheyaṃ pratijānīte— vāgdevateti | jayadevakaviretaṃ gītagovindākhyaṃ prabandhaṃ karoti | kīdṛśam | śrīlakṣmī rādhārūpeṇāvatīrṇā, vāsudevaḥ kṛṣṇastayo ratikelikathayā suratakrīḍānuvarṇanena sametaṃ yuktam | nanu vāsudevakelivarṇanaṃ bahuṣu grantheṣu vartata iti kimanenetyata āha—vāgdevateti | vāksvarūpā yā devatā sarasvatī tasyāścaritena prasādamadhuryādiguṇasaṃpannalokottarakāvyaracanārūpeṇa citritaṃ citramālekhyaṃ tadyuktaṃ kṛtaṃ cittarūpaṃ sadma gṛhaṃ yasya saḥ | atra sakalajanāhlādakāritvena nānāvarṇamayatvena vāgdevatācaritasya citratvena nirūpaṇam | cittaṃ ca vicitrakavitā rūpamahādhananidhānatvane kṛṣṇakelivarṇanādinā saṃsāratāpasaṃtaptakavijanaviśrāmasthānatvena sadmatayā nirūpitam | aparamapi gṛhaṃ vividhaputrikābhirālekhyairmaṇḍitaṃ bhava- meva na satkavitāyāṃ kauśalyamiti bhāvaḥ | mahāhaṃkārakathanāya rājopamā | tathāhaṃkārādeva svasya kavirājapadavīmānītavān | satkavimadhye tu tasya gaṇanāpi neti bhāvaḥ | girāṃ vacasāṃ saṃdarbhaśuddhiṃ guṇālaṃkārasaṃpannagrantharacanāviśeṣaṃ jayadeva eva jānīte nānyaḥ | ato'nyakāvyaśravaṇe tathā na saṃtoṣo yathāṃ jayadevakavitāśravaṇenetyetadeva śrotavyamiti bhāvaḥ | ‘pallavaḥ kisalaye ṣiṭṭe viṭape vistare bale’ iti viśvaḥ | ‘laghu kṣipramaraṃ drutam’ | ‘uttaraṃ prativākye syādūrdhve divye bhrame'nyavat’ iti ca |
1.1.5
kacchaparūpaṃ stauti—dhṛtakacchapeti | he keśava dhṛtakacchaparūpa dhṛtaṃ kacchapasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | nanu kacchaparūpaṃ mayā kasya hetordhṛtamityata āha—kṣitiriti | tava pṛṣṭhe kṣitiḥ pṛthvī tiṣṭhati | tiṣṭhatīti vartamānakālanirdeśenādhunāpi tava pṛṣṭhe kṣitistiṣṭhatīti kacchapāvatāraprayojanaṃ sarvalokaprasiddhameveti bhāvaḥ | nanu pañcapañcāśatkoṭiyojanavistṛtā pṛthvī mama pṛṣṭhe kathaṃ sthitetyata āha—ativipulatara iti | atiśayena pṛthvyapekṣayādhikavistīrṇe | punaḥ kīdṛśe | dharaṇīti | dharaṇyāḥ pṛthvyā dhāraṇena yatkiṇaṃ cakraṃ raktākṛtimatturudhiramaṇḍalaṃ tena gariṣṭhe gauravayukte | ‘kūrme kamaṭhakacchapau’ ityamaraḥ | ‘vraṇacihne ghuṇe kiṇaḥ’ iti hārāvaliḥ |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit