Gita Govinda 19
Rasamañjarī 19
- Language
- Sanskrit
19.1
yasya kṛṣṇasyānugamanāyānusaraṇārya niśi rātrau gahanamapi śīlitaṃ tena kṛṣṇena nimittabhūtena mama hṛdayamasamaśareṇa kāmaśareṇa kīlitaṃ viddham |
prasthātumakṣamaḥ | tataścalitumevāsamarthaḥ iti kimu ityarthaḥ | utkā ceyaṃ nāyikā'utkā bhavati sā yasyāḥ saṃketaṃ nāgataḥ priyaḥ | tasyānāgamane hetuṃ cintayatyākulaṃ yathā ||' iti |
punaḥ kīdṛśī | harīti | hareḥ parirambhaṇenāliṅganena calito jāto vikāro romāñcādiryasyāḥ sā | punaḥ kīdṛśī | kalaśāviva kucau tatra taralitaścañcalo hāro yasyāḥ sā |
19.2
nirāśayādhikaṃ vilalāpeti bhāvaḥ |
vividhavilāpameva gītena kathayati— kathiteti | gītasyāsya gauḍamālavarāgaḥ pratimaṭhatālaḥ | gītārthastu iha vipine kaṃ janaṃ yāmi śaraṇam | yadvā kaṃ jalamagniṃ ca yamaṃ śaraṇaṃ yāmi | tena vinā jalapraveśamagnipraveśaṃ yamagṛhaṃ yāmītyarthaḥ | kīdṛśī | sakhījanānāṃ vacanena vañcitā pratāritā | mayā harirānīyata eveti sakhījanena pratāritetyarthaḥ | sakhyo'pyevaṃ pratārikāstadā ko'nyo viśvāsapātraṃ bhavediti bhāvaḥ | 'ko brahmātmānilārkeṣu śamane sarvanāmni ca | pāvake ca mayūre ca mukhaśīrṣajaleṣu kam ||' iti viśvaḥ | 'śaraṇaṃ gṛharakṣitroḥ' ityamaraḥ | sakhīvacanamevāha—kathiteti | kathitasamaye'pi sakhyagre svayameva kathito yaḥ samayaḥ kālo'sminnavasare mayā saṅketasthalamāgantavyamiti | yadvā | sakhyā madagre yaḥ samayaḥ kathitastadapi vanaṃ saṅketanikuñjaṃ na yayau na gatavān | idamārūḍhameva me yauvanaṃ tāruṇyamamalarūpamapi nirmalasaundaryamapi viphalam | pūrve tadāgamanapratyāśayā sthitaṃ saṃpratyavadhilaṅghane niravadhi(?) duḥkho'pi bhogo'samarthaḥ | śarīraṃ lakṣyāmyeva, mama yauvanaṃ yāsyatīti bhāvaḥ |
mama maraṇameva
punaḥ kīdṛśī | vicaladiti | vicaladbhirśvaścalairalakaiścūrṇakuntalairlalito manohara ānanacandro yasyāḥ sā | lālityaṃ cālakānāṃ kalaṅkasādṛśyānmukhe calatkalaṅkatvaṃ candramasaḥ pratīyate | punaḥ kīdṛśī | tasya kṛṣṇasyādharapānarabhasaḥ | tena kṛtā cakṣurnimīlanenāviṣkṛtatandrā ratisukhānubhavajanitā nidrā yayā sā |
19.3
māmityādi | ahaheti khede | iyaṃ madhurā manoharā madhuyāminī vasantarātrirmāṃ vidhurayati vikalayati | kāpi kṛtaṃ puṇyaṃ yayā etādṛśī kāminī hariṃ kṛṣṇamanubhavati | kelisamaye paśyati | 'vidhuraṃ syātpratiṣepe vidhuro vikale'nyavat' iti viśvaḥ | 'madhuraṃ sarase jñeyaṃ svādvanyapi manohare' iti dharaṇiḥ | 'syāddharmamastriyāṃ puṇyaśreyasī sukṛtaṃ
nātivasāmi | api tu nivasāmyeva | śeṣaṃ pūrvavat | vipralabdhā ceyaṃ nāyikā | tallakṣaṇam-'kṛtvā saṃketamaprāpte dayite vyathitā tu yā | vipralabdheti sā proktā budhairasyāstu vikriyā | nirvedacintāśvetāsu mūrcchā niḥśvasitādayaḥ' iti |
atheti | athānantaramiyaṃ rādhā etadvakṣyamāṇaṃ dṛṣṭavadāha uktavatī | yathā kasya kiyadvṛttāntaḥ kenacitsākṣāddṛṣṭaḥ kathayati tadvadityarthaḥ | kiṃ kṛtvā | sakhīṃ mādhavamantareṇa kṛṣṇaṃ vināgatāṃ vīkṣya dṛṣṭvā | ata eva viṣādena mūkāṃ maunām | kīdṛśī | janārdanaṃ kṛṣṇaṃ kayācinnāyikayā ramitaṃ śaṅkamānā tarkayantī | janārdanamityucitapadopapattyā | ...... | tathā ca janānāmardanasvabhāvo yastasya mama tāpajanakatvamucitameveti bhāvaḥ |
punaḥ kīdṛśī | cañcaleti | cañcalābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ dalitau mṛditau kapolau yasyāḥ sā | kuṇḍalayoścāñcalyaṃ puruṣāyitāsakalanāyikātanucāñcalyaṃ bhavatyeva | punaḥ kīdṛśī | mukhariteti | mukharitā śabdāyamānā rasanā kṣudraghaṇṭikā yasya | tādṛśasya jaghanasya gatyā gatena lolā cañcalā |
19.4
varamutkṛṣṭam | tatra hetumāha-iha vane'cetanā mūrcchā | yadvā | acetanā mūrchayā jñānarahitā | yadvā | aḥ kṛṣṇastatra cetanā buddhairyasyāstādṛśī | virahānalaṃ virahāgniṃ kimiti viṣahāmi sahe | tathā ca | iha mama duḥkhasya ko'pi jñātāpi netyaraṇyaruditaṃ kimityācarāmīti bhāvaḥ | kīdṛśayham | ativitathaketanātiśayena vitathaṃ mithyābhūtaṃ ketanaṃ gṛhaṃ yasyāstādṛśī | yadvā | ativitathaṃ ketanaṃ śarīraṃ yasyāḥ sā | tathā ca | nirupamasaundaryālayamapīdaṃ śarīraṃ tena vinā viphalamityarthaḥ | ativitathaketanamimaṃ svapatiṃ vihāyānyapuruṣamabhisṛtavaṃtītyevaṃrūpalāñchanaṃ yasyāstādṛśī | tasminmilite lakṣaṇamapīdaṃ na me duḥkhāya syāt | saṃprati tu mṛṣālkṣaṇamātraṃ me duḥkhadamiti bhāvaḥ | 'ketanaṃ lānchane kāye gṛhe copanimantraṇe|' iti viśvaḥ | 'ṣaha marṣaṇe' iti curādyantargaṇayujādau para smaipadī vikalpena ṇijantaḥ paṭhitaḥ | tasya ṇico'bhāve viṣahāmīti prayogaḥ |
ahaheti | adbhute | valayādimaṇibhūṣaṇaṃ kaṭakādimaṇikhacitamalaṅkāraṃ harivirahadahanavahanena kṛṣṇavirahāgnidhāraṇena bahudūṣaṇamanekadroṣaṃ paśyāmi | strīṇāṃ priyāṇyābharaṇāni | tānyapyadhunā bhārabhūtānītyadbhutamiti bhāvaḥ |
tadeva gītena kathayati-smareti | gītasyāsya vasantarāgaḥ | ekatālī tālaḥ | gītārthastu kāpi yuvatirmadhuripuṇā kṛṣṇena vilasati ramate | ata evādhikaguṇā adhikaḥ saundaryādiguṇo yasyāḥ sā | matsaṅketāgamanotsukamapi kṛṣṇaṃ guṇairapahṛtya ramitavatī | matto'pyadhikaguṇeti bhāvaḥ | yuvatī vilasatītyanena kāmikartṛkavilāsakathanādviparītaratamuktam | kīdṛśī | smarasamaraḥ kāmasaṃgrāmaḥ | suratamiti yāvat | tatrocito yogyo viracitaḥ kṛto veśa ābharaṇaṃ yayā sā | punaḥ kīdṛśī | galitaḥ skhalitaḥ kusumabharo yasyāstādṛśī | vilulitāḥ kṛṣṇena kacagrahapūrvakaṃ cumbanādānena srastāḥ keśā yasyāḥ sā | viparītarate ca nāyikāyāḥ keśagrahaṇapūrvakameva
punaḥ kīdṛśī | dayiteti | dayitasya kṛṣṇasya vilokitena vīkṣaṇena lajjitahasite lajjāhrāsye yasyāḥ sā | yadvā dayitavilokite ca lajjitā lajjāvatī hāsyayuktā cetyarthaḥ | puruṣāyamāṇāyāstasyādhaḥsthitasyāṅganāyamānasya kṛṣṇasya
19.5
kusumeti | sragapi puṣpamālāpi | atanuśaralīlayā atanuḥ kāmastasya ye śarāsteṣāṃ līlayā māṃ hṛdi hanti tāḍayati | kāmabāṇā api puṣpāṇyeva | sragapi puṣpamayīti tallīlayā hantīti bhāvaḥ | kīdṛśyā'tanuśaralīlayā | ativiṣamaśīlayā atiśayena viṣamaṃ śīlaṃ svabhāvo yasyāstādṛśyā | anyabāṇā hi kṣiptāḥ santaḥ kṣatamutpādya ghnanti | kāmabāṇāstu hṛdi saṃgatāḥ kṣatamakṛtvaivāntare ca ghnantīti viṣamaśīlateti bhāvaḥ | kīdṛśīṃ mām | kusumasukumāratanuṃ puṣpakomalāṅgīm |
cumbanaṃ kāryyamityuktaṃ prāk | 'astriyāṃ samarānīkaraṇāḥ' ityamaraḥ | 'veśo veśyāgṛhe prokto nepathye gṛhamātrake |' iti viśvaḥ |
api ca | vipuleti | vipulā bahavaḥ pulakā romāñcā yatra asau vipulapulakaḥ pṛthū romāñcabhaṅgastaraṅgo yasyā bhaṅga iva bhaṅgaḥ | śvasitanimīlitābhyāṃ vikasanprakaṭībhavannanaṅgaḥ etalakṣaṇaḥ kāmo yasyāḥ |
haṃsalīlakaḥ’ iti | ‘lavaleśakakaṇāṇavaḥ’ ityamaraḥ |
19.6
ahamiti | ahamiha nikuñje vasāmi | kīdṛśī | na gaṇitā na saṃbhāvitā vanavetasā vipinasya vetralatā yayā sā | madhusūdanaḥ kṛṣṇo māṃ cetasā na smarati | api cetomātrasādhyāṃ svayaṃ smaraṇamapi na karoti anyasya kā vārteti cetasetyanena dhvanitam | anyathā smaraṇasya ceto'janyatvena cetasetyasya vaiyarthyāpatteḥ | na gaṇitetyatra naśabdena niṣedhavācakena samāsaḥ | na tu nañśabdena | nañā saha samāse'gaṇiteti syāt | yadvā nañ śiraścālane | tathā ca gaṇitāḥ pratulataṃ kṛṣṇamanveṣayantyā parisaṃkhyātā vanavetasā yayā sā | yadvā | ahamiha vane kiṃ
api ca | śramajaleti | kiṃbhūtā || svedabindvaṅkitaśarīrā | api ca kiṃbhūtā | urasi patitā | arthāddhareḥ | ratī raṇa iva
19.7
vṛṣaḥ' ityamaraḥ |
haricaraṇeti | hareścaraṇau śaraṇaṃ yasya tādṛśo jayadevakavistasya bhāratī vāṇī hṛdi hṛdaye vasatu | arthātkṛṣṇasya bhaktānām | kīdṛśī bhāratī | komalāniṣṭhuravarṇā kalāvatī vicitrakalāyuktā | keva | yuvatiriva | kīdṛśī | komalā mṛdvaṅgī | kalāvatī catuḥṣaṣṭikalākuśalā |
nukaraṇāni yatra tathā syāttathā ratiresena ratirāgeṇa rasitā śabditā | athavā bahuvidhaṃ kūjitamavyaktaḥ śabdo yatra tena ratiresena śabditā |
śrījayadeveti | śrījayadevena bhaṇitaṃ yaddhareḥ kṛṣṇasya ratiramitaṃ krīḍitaṃ kaleḥ kaliyugasya kaluṣaṃ pāpamarthācchrotṝṇāṃ pāṭhakānāṃ ca pariśamitaṃ janayatu naṣṭaṃ karotu |
19.8
tatkimiti | kāntaḥ kṛṣṇaḥ saṃketīkṛto mañjurmanoharo vañjulalatākuñjo vetralatāgṛhaṃ tatrāpi yat yato hetornāgatastatkāmapi kāminīṃ kimabhisṛtaḥ | anyasyāḥ kasyāścidabhisārabhūmiṃ prāpta iti kimu ityarthaḥ | yadvā | bandhubhirgopabhūmiṃ prāptaḥ kalākelibhiḥ kautukakalābhirbaddho niyantritaḥ kimu | yadvā | andhakāriṇi ghanataratarucchāyāyāṃ nibiḍāndhakāre vanopānte saṃketīkṛtavipinasamīpe saṃketasthalamaprāpya bhrāmyati kimu paribhramaṇaṃ kiṃ karoti | saṃśayāntaramāha-klāntamanā iti | prakṛtakimuśabdo'trāpi saṃbadhyate | tathā ca | klāntaṃ madviśleṣe duḥkhenopataptaṃ mano yasya | etādṛśaḥ
saṃprati candro'pyayamadhikataraṃ vyathayatītyāha—viraheti | aye iti viṣāde | ayaṃ dṛśyamānaścandro mama hṛdaye madanavyathāṃ kāmapīḍāṃ tāvadadhikaṃ yathā syādevaṃ tanoti vistārayati | kīdṛśaḥ | viraheṇa madviśleṣeṇa pāṇḍu dhūsaraṃ yanmurāreḥ kṛṣṇasya mukhāmbujamānanapadmaṃ taddyutiryasya saḥ | tathā ca | tādṛśakṛṣṇamukhāmbujacandradarśane kṛṣṇasya mukhāmbujasya smaraṇādativyathā jāyate iti bhāvaḥ | kiṃ kurvan | vedanāmapi tirayaṃstirohitāṃ kurvan | tathā ca | candradarśanena tathā vivekonmūlanaṃ bhavati kṛṣṇamupāyena kṛtāparādhamapi tameva manaḥ smaratīti bhāvaḥ | vyathājanakatve hetumāha—manobhuva iti | manobhuvaḥ kāmasya suhṛnmitram | tathā ca nikaṭasthitasyāpi kṛṣṇasyānusaraṇaṃ mayā na kṛtamiti madanājñālaṅghanātkāmo me vairī jātaḥ | sakhyustasya sāhāyyaṃ cikīrṣatā candreṇāpi vyathā janyata iti bhāvaḥ | candrasya kṛṣṇamanojanyatvena kāmasya manasijatvenaiva prasiddheḥ | sodaratvena kāmacandrayoḥ sauhārdatvācca manobhuvapadena kāmasyopādānam | tathā ca śrutiḥ ‘candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo'jāyata’ | iti | ‘vedanā jñānaduḥkhayoḥ | bhaye krodhe viṣāde ca saṃbhrame smaraṇe'pi ca’ || iti viśvaḥ | ‘tiro'ntaddhau tiryagarthe’ iti ca |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit