Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 8

Rasamañjarī 8

Language
Sanskrit

8.1

itastata iti | sa mādhavaḥ kalindanandinyā yamunāyāstaṭāntakuñje tīraprāntalatāpihitodaragṛhe niṣasāda nyavasat | atra mādhavapadena mā lakṣmīstasyā api dhavaḥ svāmī yadvirahavyākulo babhūveti rādhāyāḥ saubhāgyādhikyaṃ dhvanitam | kiṃ kṛtya | itastatasteṣu sthāneṣu tāṃ tadayanirahitāmanusṛtyānulakṣya | kīdṛśaḥ | anaṅgasya kāmabāṇasya yadvraṇaṃ kṣataṃ tena khinnaṃ duḥkhitaṃ mānasaṃ yasya | punaḥ kīdṛśaḥ | kṛtānutāpaḥ kṛtaḥ kimiti mayā tasyā avvāvadhīraṇaṃ kṛtamiti paścāttāpo yena saḥ | anaṅgabāṇetyatrānaṅgapadenāṅgarahitatvāevālakṣitagatāgatasya kāmasyāśoṣaduṣṭadamanenāpi kṛṣṇena nivāraṇaṃ kartuṃ na śakyamiti dhvanitam |

8.2

rādhāyāḥ kṛṣṇaviṣayiṇīmutkaṇṭhāmuktvā saṃprati kṛṣṇasyāpi tasyāmutkaṇṭhāmāha—kaṃsāririti | kṛṣṇo'pi vrajasundarīstāpāttatyāja | tyāge hetugarbhaviśeṣaṇamāha—rādhāmiti | rādhāṃ hṛdaya ādhāyāropya | sundarīpadena bahuvacanena saundaryavatīrapi tatyājeti kathanena kṛṣṇasya rādhāyāmanurāgātiśayo dhvanitaḥ | kīdṛśī rādhā | saṃsāraviṣayiṇī vāsanā saṃskārastasya bandhanena śṛṅkhalāmiva | anenābhilāṣākhyā prathamā vyavasthā | etalakṣaṇaṃ ca daśarūpake—‘abhilāṣaḥ spṛhā tatra kāme sarvāṅgasundare | dṛṣṭe śrute vā tatrāpi vismayānandasādhvasam ||’ iti | ‘śṛṅkhalā puṃskare vastrabandhe'pi nigaḍe'pi ca’ iti viśvaḥ |
kṛtānutāpameva gītena kathayati—māmiyamiti | gītasyāsya gurjarī rāgaḥ pratimaṭhatālaḥ | gītārthastu—hari hari kaṣṭaṃ | sā rādhā hatādaratayā kupiteva gatā | nanu sā kupitā gateti tvayā kathaṃ jñātamityata āha—māmiyamiti | māṃ vadhūnicayena gopavadhūsamūhena veṣṭitaṃ vilokya dṛṣṭvā calitā prasthitā | vilokyetyavyavahitapūrvakāle ktvā | tena gopavadhūveṣṭitaṃ māṃ dṛṣṭvāvyavahitakāla eva yataścalitā tato jñāyate kupiteveti bhāvaḥ | nanu mā gaccheti tvayā kimiti na nivāritetyata āha— sāparādhatayeti | mayātibhayenātiśayitabhītyā sā na nivāritā | bhayahetumāha—sāparādheti | aparādho rādhāṃ vihāyānyagopībhiḥ saha krīḍārūpastadyuktatayā |

8.3

kiṃ kariṣyatīti | sā ciraṃ viraheṇa cirakālīnamadviyogena kiṃ kariṣyati | virahatāpasyātyarthaṃ kamupāyaṃ kariṣyatītyarthaḥ | atha ca kiṃ vadiṣyati | kiṃ mama sadguṇaṃ vadiṣyati doṣānvā vadiṣyatītyarthaḥ | yadvā | kākusvare kiṃ vadiṣyati | mayā saha kadācidvārtāṃ kathayiṣyatītyarthaḥ |

8.4

avaśya iti cintā bhavedyatheti tena ślokena cintākhyā dvitīyāvasthā dhvanitā | taduktaṃ śṛṅgāratilake—‘svayaṃ saṃpadyataḥ prāpya kiṃ kṛpātrasya siddhaye | kathaṃ bhavedasau vaśya iti cintā bhavedyathā ||’ iti |
cintayāmīti | ahaṃ tadānanaṃ cintayāmi | kiṃbhūtamānanam | kopabhareṇārthānmayi kuṭilabhru | kuṭile kuñcite bhruvau yatra | kimiva śoṇapadmamiva uparibhramatā bhramareṇākulam | atra kopāraktamukhaṃ padmenopamīyate | bhramareṇa kuṭile kopāveśaparisphuramāṇe bhruvāviti | atra vākyārthopamālaṃkāraḥ | tathāca— 'tadānanamadhīrākṣamāviddhaṃ śatadīdhiti | bhramadbhṛṅgamivālakṣya kesaraṃ bhāti paṅkajam' iti |

8.5

tāmahamiti | ahaṃ aniśamanavarataṃ hṛdi saṃgatāṃ hṛdaye militāṃ tāṃ bhṛśamatyarthaṃ ramayāmi | ityuktvā punaḥ prabuddhyāha | iṣṭaśūnyapradeśe vṛthā kiṃ vilapāmi tāṃ vane'nusa-

8.6

kṛtvā jīvitaṃ nindati | jīvitaphalaṃ kiṃ | sukhamapi tvadṛte nānyaditi vākyaśeṣaḥ | kiṃviśiṣṭā sā | viraheṇa upalakṣitā | athavā mama viraheṇākrāntā sā kiṃ vadiṣyatītyādi | mamāpi tāṃ vinā kiṃ dhanādineti yojanīyam |
tanvīti | he tanvi, tava hṛdayaṃ asūyayā mayi doṣāviṣkāreṇa khinnaṃ khedayuktamākalayāmi paśyāmi | iyaṃ codvegāvasthā | taduktaṃ śṛṅgāratilake—'yasminmanmatha ramyaṃ ca syātprakarṣāya kiṃcana | vidveṣaḥ prāṇitavyeti sa udvegaḥ smṛto yathā ||' iti | tanna vedmīti | kuto gatāsi tadahaṃ na vedmi | te tava natena praṇatyānunayāmi tvāmityarthaḥ | kvacittu nuteneti pāṭhastadā te tava nutena stutyānunayāmi tvāmityarthaḥ | yadvā | nu iti vitarke | tebhilanevyayam (?) | tathā ca yaṃ mārga lakṣīkṛtya gatāsi taṃ mārga lakṣīkṛtya gatvā te'nunayāmi tavānunayaṃ karomi | te iti saṃbandhamātravivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī | anena vilāpāvasthā kathitā | taduktaṃ śṛṅgāratilake—'bambhramīti mano yasminnatautsukyāyitaṃ tataḥ | vācaḥ priyāśrayā eva sa pralāpaḥ smṛto yathā ||' iti |

8.7

idānīṃ bhāvanayā pratyakṣīkṛtāṃ prāha— dṛśyasa iti | he sundari, pureva pūrvamiva sasaṃbhramaṃ sādaraṃ parirambhaṇamāliṅganaṃ kimiti na dadāsi | purato'gre gatāgataṃ yātāyātaṃ vidadhāsi |

8.8

kṣamyatāmiti | he sundari, kṣamyatāṃ mamāparādhaṃ kṣamasva | kadāpi tavedṛśaṃ vipriyaṃ na kariṣyāmi | iyaṃ conmādāvasthā | taduktaṃ rasārṇavasudhākare—

8.9

ramayāmi kiṃ vā vane tāmanusarāmi | vṛthā vilapāmītyarthaḥ |
varṇitamiti | jayadevakena hareścaritaṃ varṇitam | kīdṛśena | praṇatena | arthāddharimityarthaḥ | kīdṛśena | kindubilvo jayadevakulavṛttigrāmaḥ sa eva mahattvātsamudra iva tatra saṃbhavo yasya tādṛśena rohiṇīramaṇena pūrṇacandreṇa tasyonnatiryathā kriyate tathā tatkulasyonnatirjayadevena kṛteti candrasādṛśyam | ‘glaurindureṣaṇatilako harirohiṇīśau’ iti hārāvalī |

8.10

idānīṃ kāma eva me duḥkhaṃ prayacchatīti tamevopālambhanenāha—hṛdīti | he'naṅga kandarpa, mayi na prahara prahāraṃ mā kuru | kimbviti vitarke | mayi harabhrāntyā mahādevabhramātkrudhā krodhena tvaṃ dhāvasi iti kimu tarkayāmi | yadvā u iti saṃbodhane | he'naṅga, harabhrāntyā mayi kimiti dhāvasi | kīdṛśe mayi | priyārahite virahite | tathāca tadviśleṣādevāhaṃ saṃtaptastvaṃ mṛtakarūpasya mama māraṇaṃ kimiti karoṣīti bhāvaḥ | yadvā haraḥ sarvadā priyāyukto'haṃ tvadhunā priyāvirahita iti mayi harabhramo na yukta iti bhāvaḥ | hareṇa tvaccharīraṃ dagdhamataḥ kāmasya mahadvairasūcanāyānaṅgapadena saṃbodhane bhramabījaṃ nirasyati | ayaṃ bisalatāhāro mṛṇālalatāhārastadvirahajanyasaṃtāpaśāntyarthaṃ dhṛtaḥ natu bhujaṃgamanāyakaḥ

8.11

‘atasmiṃstaditi bhrāntirunmādādeva jāyate’ iti | punaḥ kiṃcitsaṃjātavivekaḥ kathayati | he sundari, mama darśanaṃ dehi | manmathena kāmenāhaṃ dunomi tapto bhavāmi |
kusumāyudhatvena prasiddho yaḥ kāmaḥ sa imāneva cūtamañjarīrūpānbāṇāndhanuṣyāropya māṃ tāḍayiṣyatīti śaṅkayā punarapi dainyaṃ karoti—pāṇāviti | he manasija madana, amuṃ puraḥ sthitaṃ cūtasāyakamāsrapuṣparūpaṃ bāṇaṃ pāṇau haste mā kuru | cāpaṃ dhanurmā ropaya maurvīyuktaṃ mā kuru | yadvā cūtasāyakaṃ haste mā kuru | haste cetkaroṣi tadāmuṃ sāyakaṃ cāpe ca māropaya | mā saṃdhehītyarthaḥ | atra manasijapadena manmanasā jātasya te matsaṃtāpakāritvamanucitamiti dhvanitam | he krīḍānirjitaviśva krīḍayā līlayā nirjitaṃ viśvaṃ jagadyena tādṛśa, mūrcchitasya mūrcchā prāptasya mādṛśajanasyāghātena prahāreṇa tava kiṃ pauruṣam | apitu na kimapītyarthaḥ | yadvākṣepe kiṃśabdaḥ | mūrcchitajanāghātena tava kiṃpauruṣam | kutsitaṃ pauruṣamityarthaḥ | mūrcchitatve hetumāha—tasyā eveti | tasyā eva mṛgīdṛśo hariṇīdṛśaḥ preṅkhantaḥ prasarpanto ye kaṭākṣāsta evāśugā bāṇāsteṣāṃ śreṇibhiḥ paṅktibhirjarjaritaṃ khaṇḍitaṃ mano manāgapi na saṃdhukṣate na svasthaṃ bhavati | tathāca tatkaṭākṣarūpabāṇaistvayāhaṃ mūrcchitaḥ kṛtaḥ saṃprati mayi cūtamañjarīrūpasāyakaprahāraṃ mā kuru | mṛtamāraṇaṃ mācareti bhāvaḥ | yena līlayaiva viśvamapi jitaṃ tasya te mūrcchitajaneṣu prahāro yaśohānikara

8.12

sarparājo vāsukiḥ | iyaṃ kaṇṭhe kuvalayadalānāṃ nīlotpalapatrāṇāṃ śreṇiḥ paṅktiḥ śaityāddhṛtā na tu sā garaladyutirviṣakāntiḥ | idaṃ sarvāṅge tāpaśāntyarthaṃ dhṛtaṃ malayajarajaścandanadhūlirna tu bhasma vibhūtiḥ | aṅge liptaḥ praśithilacandano'pi virahatāpavaśāddhūlībhūta iti rajaḥpadena sūcitam | tathāca bisalatāyāṃ śaityadīrghatvādividarśanādvā vāsukibhramāt, nīlotpaladalapaṅktau śyāmatvādividarśanāduragabhramāt, candanarajasi bhasmabhramācca mayi mahādevabhramastava yukto neti bhāvaḥ | ayaṃ ca bhrāntimānalaṃkāraḥ sādṛśyāt ‘vastvantarapratītirbhrāntimān’ iti tallakṣaṇam| ‘vitarke kiṃ kimūta ca’ ityamaraḥ| ‘saṃbuddhau upoktau ca’ iti viśvaḥ|
nanu tanukaṭākṣādismaraṇādestavaivaṃ duḥkhaṃ bhavati kāmasya tatra ko'parādha ityata āha—bhrūpallavamiti | kimityākṣepe | tasyāṃ rādhāyāṃ smareṇa kāmenāstrāṇyarpitānīti tarkayāmi | nanvastrāṇi vīreṇa haste sthāpayitumarpitāni natvanyatretyata āha | nirjitāni jaganti yaistāni | tathāca tairevāstrairjagattrayaṃ jitvā tatra sthāpitānīti bhāvaḥ | tarhyanyatra kimiti na sthāpitānītyata āha—anaṅgeti | anaṅgasya kāmasya jaṅgamadevatāyāṃ gamanaśīladevatāyām | tathāca tvayaiva trailokyajayāyāstrāṇi dattāni | ato jātaprayojanāni tatraiva sthāpitānīti bhāvaḥ | devatayā yadastraṃ dīyate tatkenāpi pratihantuṃ na śakyata ityapi dhvanitam | kāni tānyastrāṇītyata āha—bhrūpallavamiti | bhrūpallavaṃ tadeva dhanuḥ, apāṅgatarāṅgatāni kaṭākṣasya gatāgatāni bāṇāḥ, śravaṇapāliḥ karṇalatāprānta eva guṇo maurvī, nīlasnigdhatvādbhruvaḥ pallavatvena nirūpaṇam | vakratvācca dhanustvena nirūpaṇam | apāṅgasyātyantabhedakatvādrāṇatvena nirūpaṇam | śravaṇapālyāśca dīrghatvānmaurvītvena nirūpaṇam | 'apāṅgo'pyaṅgahīne syānnetrānte nīlake'pi ca' iti viśvaḥ | 'pāliḥ karṇalatāgre

8.13

iti dhvanitam | 'sāyakaḥ śarakhaṅgayoḥ' iti viśvaḥ | 'adhāstriyām | dhanuścāpau' ityamaraḥ| kiṃpauruṣamityatra dvitīyavyākhyānapakṣe 'kimaḥ kṣepe' ityanena nindāyāṃ samāsaḥ | 'āśugo mārute bāṇe' ityamaraḥ |
saṃprati rādhāṅgavilasitānyeva smaraṇarūpāṇi māṃ pīḍayantīti tasyā evopālambhanaṃ karomītyāśayena kāmamupekṣya tāṃ ca sthitāmiva jñātvā rādhāṃ saṃbodhyāha- bhrūcāpa iti | bhrūcāpe bhrūrūpe dhanuṣi nihito'rpito yaḥ kaṭākṣaviśikhaḥ kaṭākṣabāṇo marmavyathāṃ marmapīḍāṃ nirmātu karotu | dhanuṣyāropitasya bāṇasya paramarmapīḍanameva dharma iti taducitameva | atha ca tava kuṭilo vakraḥ śyāma ātmā svarūpaṃ ca yasyaitādṛśaḥ kabarībhāro'pi grathitaveṇīkeśasaṃcayo'pi mārodyamaṃ māraṇāyodyogaṃ parākramaṃ karotu | yadvā mārasya kāmasyodyamaṃ karotu | yo'ntarmalinaḥ kuṭilaśca bhavati so'nyamāraṇāya yatata ityapi nānucitam | atha ca he tanvi, ayaṃ bimbādharo bimbaphalatulyo'dharo mohaṃ mūrcchā tanutāṃ tanotu | kīdṛśaḥ | rāgavānraktatāviśiṣṭaḥ | idamapi nānucitam | yato yo rāgavānmātsaryayuktaḥ sa paramohaṃ karotyeva | ayaṃ tava sadvṛtto vartulaḥ stanamaṇḍalaḥ kucavistāro mama prāṇaiḥ kathaṃ kimiti krīḍati prāṇagrahaṇarūpāṃ krīḍāṃ kimiti karoti | sadvṛttasya saccaritasya paraprāṇagrāhitvamanucitamiti bhāvaḥ | virodhanāmāyamalaṃkāraḥ | sadvṛttatvarūpaguṇasya paraprāṇagrahaṇakriyayā virodhakathanāt | taduktaṃ kāvyaprakāśe- 'virodhaḥ so'virodhe'pi viruddhatvena yadvacaḥ' iti | 'viśikhastomare śare' iti viśvaḥ | 'śyāmo ninditakṛṣṇayoḥ' iti dharaṇiḥ | 'ātmā dehamanograhmasvabhāvadhṛtibuddhiṣu' iti viśvaḥ | 'bimbaṃ phale bimbikāyāḥ pratibimbe'rkamaṇḍale' iti ca | 'rāgo'nuraktamātsayeṃ' iti ca | 'vṛtte tu vartulaṃ vṛttam' iti śāśvataḥ | 'kabarī keśaveśa' ityamaraḥ | 'māro mṛtau viṣe'naṅge' iti viśvaḥ |

8.14

hanta iti khede | viṣayāsakte'pi mānasaṃ cettasyāṃ labhasamādhi tarhi syātsaktāvaṃsaprabhedayoḥ' iti viśvaḥ |
nanu tasyāpi nāpa-

8.15

rādhe na vā smarasya, kiṃtu tadaṅgasparśādiviṣayālābhāccālaṃ tvaccetastvāṃ duḥkhākarotīti bhāvanayā puraḥsthitāṃ matvāi-tānīti | sparśasukhāni tadaṅgasparśajanyāni sukhāni idānīmanubhūyamānāni tānyeva pūrvānubhūtānyeva | etena tvagindriyaviṣayalābhaḥ kathitaḥ | dṛśornetrayostaralāścañcalāḥ snigdhāḥ snehagarbhā vibhramā vilāsāsta eva | anena cakṣurviṣayalābha uktaḥ | tasyā vaktrāmbujasaurabhaṃ mukhapadmasaurabhaṃ tadeva | anena ghrāṇasya viṣayaprāptiruktā | girāṃ tadvacasāṃ sudhāsyandī sudhāmamṛtaṃ syandate sravatītyevaṃśīlo vakrimā vakratvamidānīṃ śrotreṇa grāhyamāṇaḥ sa eva pūrvānubhūta eva | anena śrotrendriyaviṣayasānnidhyamuktam | bimbādharamādhurī tasyā bimbaphalaprāyayoradharavoroṣṭhayormādhurī madhuratādhunā mayāsvādyamānaiva pūrvānubhūtaiva | anena rasanendriyasya viṣayalābha uktaḥ | ityevaṃprakāreṇa viṣayāsaṅge'pi svasvaviṣayasaṃbandhe'pi mānasaṃ yattasyāṃ rādhāyāṃ lagnasamādhi tadekāgraṃ yadi | hanteti khede | tadā virahavyādhiḥ kathaṃ vardhate | apiśabdo virodhābhāsālaṃkārasūcanārthaḥ | bāhyendriyaviṣayāsaṅge samādherasaṃbhavāt | bāhyendriyavṛttinirodhe sati manasa ekāgratāyā eva samādhiśabdārthatvāt | tathāca tattadindriyāṇāṃ svasvābhimataviṣayalābhe eva virahaḥ saṃbhavati | mama ca tattadindriyāṇāṃ viṣayavicchedasyābhāvānmanasastaccintanekaparatvāttayā saha viśleṣa eva nāstīti kathaṃ virahajanyavyādhisaṃbhava iti bhāvaḥ | 'gandharūparasasparśaśabdāśca viṣayā amī' ityamaraḥ |

8.16

apyudvignamapārakarmaṇi lasattṛṣṇāmujaṅgīviṣajvālālīḍhamapi vyasanyapi sadā saṃśuṣkatarkoktiṣu | macceto muravairisadguṇasudhāsindhāvihānukṣaṇaṃ samyaksnāpayatā na mayyupakṛtaṃ kiṃ śālinātha tvayā || iti śrīmanmahāmahopādhyāyaśrīśaṃkaramiśraviracitāyāṃ śrīśālināthakāritāyāṃ gītagovindaṭīkāyāṃ rasamañjaryākhyāyāṃ tṛtīyaḥ sargaḥ |

Linked texts (1)