Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.26.70

Bhāratabhāvadīpa 6.26.70

Language
Sanskrit

6.26.70

nanu ‘prajahāti yadā kāmān’, ‘indriyāṇīndriyārthebhyo nigṛhītāni’ ityādinā'sakṛdviṣayāṇāṃ prahāṇaṃ tebhyaśca indriyādīnāṃ pratyāharaṇamuktam | tena teṣāmātmanaḥ pṛthaksattvamastīti siddham | na ca “neha nānāsti kiñcana” ityādiśrutyā teṣāṃ bādhānna tadastīti vācyam | iheti pratīcyeva tanniṣedhāt | nahi iha bhūtale ghaṭo nāstītyukte ghaṭasya svarūpaṃ niṣidhyate kintu tasya bhūtalasambandhamātram | tasmātkāmānāṃ pṛthaksattvamastyato nādvaitasiddhirityāśaṅkya sadṛṣṭāntaṃ pariharati - āpūryamāṇamiti | praviśantībhiradbhirāpūryamāṇamapi acalapratiṣṭham anudriktam | vṛddhihīnatvāt | evaṃ nirgacchantībhiradbhiḥ ricyamānamapyacalapratiṣṭhamariktaṃ hrāsahīnatvādityapi bodhyam | evaṃvidhaṃ samudraṃ yadvat ātmaprabhavā āpaḥ praviśanti tadvat yaṃ puruṣaṃ kāmairāpūryamāṇaṃ hīyamānaṃ vā acalapratiṣṭhaṃ nirvikāraṃ vṛddhihrāsahīnatvāt ātmaprabhavāḥ sarve kāmāḥ praviśanti sa eva śāntiṃ mokṣam ātyantikaṃ duḥkhoparamaṃ prāpnoti na tu kāmakāmī viṣayārthī | ayaṃ bhāvaḥ kūṭasthādātmanaḥ sarvasyotpattistatraiva ca laya iti sarvaśrutismṛtiprasiddham | tena kāmānāṃ prahāṇaṃ tebhyaścendriyāṇāṃ pratyāharaṇaṃ smaryamāṇaṃ na teṣāṃ paramārthataḥ pṛthaksattvaṃ sādhayati | bahupramāṇavirodhāt kintu pāmaraprasiddhaṃ pṛthaksattvamabhipretya prahāṇādikamuktaṃ pravilāpanaṃ tvevameva vyākhyeyam | yathā “agnaye pathikṛte'ṣṭākapālaṃ nirvapet” ityādau nirvapatinā yāga ucyate, natu śrautārthamātraṃ tadvadihāpi jñeyam | “neha nānāsti” ityapīha paridṛśyamāne prapañce ātmātiriktaṃ nānā kimapi nāstītyevamparatayā vyākhyeyam | tathā ca “ātmaivedaṃ sarvaṃ”, “brahmaivedaṃ sarvaṃ”, “sarvaṃ khalvinda brahma” ityādayaḥ śrutivādāḥ saṅgacchante | ātmani kalpitasyāsya tatraiva niṣedhenānyatra sattvānupapatterna kāmānāṃ pṛthaksattvamastīti yukta eva samudradṛṣṭāntaḥ | yattu samudrātpṛthaggaṅgāyāḥ sattvamastīti | tanna | kārye kāraṇasattātiriktasattāyā abhāvāt | “vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam” iti kāryasya vāgālambanamātratvaśravaṇādityanyatra vistaraḥ | ||

Linked texts (1)