Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.35

Bhāratabhāvadīpa 6.35

Language
Sanskrit

6.35.1

pūrvasminnadhyāye yogo vibhūtiśca vyākhyeyatvena pratijñātau ‘etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti’ iti | ‘ātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana! bhūyaḥ kathaya’ itītareṇa ca śrotavyatvena prārthitau | tatra ‘ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ’ iti saṅkṣepeṇa yogo bhagavatā sarvabhūtādhāratvalakṣaṇa uktaḥ prāgvibhūtikathanāt | tadante ca ‘viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat’ iti kusūlena dhānyamiva mayedaṃ jagadviṣṭabdhamityuktyā sa eva smāritastadeva bhagavataḥ sarvabhūtādhāratvaṃ sākṣātkartukāmo'rjuna uvāca -- madanugrahāyeti | mayi anugraho'nukampā tadarthaṃ madanugrahāya | paramaṃ sadyaḥ śokamohanivartakatvenotkṛṣṭaṃ guhyaṃ gopyam adhyātmasañjñitamātmānātmavivekārthaṃ śāstramadhyātmaṃ tatsañjñitaṃ yattvayā vacaḥ ‘aśocyānanvaśocaḥ’ ityādinā ṣaṣṭhādhyāyaparyantaṃ tvampadārthaśuddhipradhānaṃ ‘nāyaṃ hanti na hanyate’ ityātmano'kartṛtvābhoktṛtvapratipādakaṃ, tena mama moho'viveko'yaṃ viśeṣeṇa gato naṣṭaḥ | atra prathame pāde'kṣarādhikyamārṣam ||

6.35.2

bhaveti | tathā saptamādhyāyamārabhya daśamaparyantaṃ tvayā bhūtānāṃ bhavāpyayāvapyuktau ‘ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate’ iti, tāvapi mayā vistaraśarastvattaḥ śrutau | he kamalapatrākṣa ! avyayaṃ māhātmyamapi ‘na ca māṃ tāni karmāṇi limpanti’ iti viṣamasṛṣṭikarturapi vaiṣamyanairghṛṇyadoṣo nāsti jagatkarturapi vikāragandho nāsti ityevamādirūpatatpadārthaśuddhipradhānaṃ śrutamityanuṣaṅgaḥ ||

6.35.3

evamiti | yacca tvaṃ ‘viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat’ iti ātmānaṃ jagadādhāramāttha tadapi itthameva na mamātrāsambhāvanāsti | he parameśvara! te tava rūpam aiśvaramīśvarasyedaṃ viśvātmakaṃ māyāmayamityarthaḥ | he puruṣottama kṣarākṣarātīta ! viśvarūpaṃ māyāmayam | vāstavaṃ tu rūpaṃ māyātītamityaiśvaramiti puruṣottameti ca padābhyāṃ labhyate | tathāca vakṣyati “māyā hyeṣā mayā sṛṣṭā yanmāṃ paśyasi nārada | sarvabhūtaguṇairyuktaṃ naivaṃ māṃ jñātumarhasi” iti | uktaṃ ca śuddhaṃ rūpamabhipretya ‘avyakto'yamintyo'yam’ iti ||

6.35.4

manyasa iti | he yogeśvara ! yogānāṃ yogināmīśvara ! tadrūpaṃ yadi mayā draṣṭuṃ śakyamiti manyase, yadi mayi taddarśanādhikāraṃ paśyasi tatastarhi me mahyamavyayaṃ māyāmayamātmānaṃ darśaya | māyāmayatvādevāsyāvyayatvam | māyāyāṃ hi sarvaṃ sarvātmakaṃ sarvadāstīti prasiddham | yathoktaṃ vasiṣṭhena “vartamānamatītaṃ ca bhaviṣyatsthūlamaṇvapi | tathā dūramadūraṃ ca nimeṣaḥ kalpa ityapi | cidātmani sthitānyeva paśya māyāvijṛmbhitam” iti | nahi marumarīcisarasī kramaśaḥ śuṣyati | ato māyāmayatvādevāsyaiśvarasya rūpasyāpyavyayatvam ||

6.35.5

evaṃ prārthitaḥ san bhagavānuvāca -- paśyeti | śataśa ityādinānantānītyuktam | nānāvarṇāni nānākṛtīni ca ||

6.35.6

divyāni tāvadāha -- paśyādityāniti | adṛṣṭapūrvāṇyāścaryāṇi adbhutāni caturmukhapañcamukhaṣaṇmukhādīni ||

6.35.7

he guḍākeśa jitanidra ! iha mama dehe ekastham ekasminnevāvayave nakhāgramātre sthitaṃ kṛtsnaṃ vartamānaṃ jagatpaśya | yaccānyat atītamanāgataṃ viprakṛṣṭaṃ vyavahitaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ vā tatsarvamiha paśya ||

6.35.8

yattūktaṃ ‘manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭum’ iti tatrāha -- natviti | śakyase śaknoṣi | padavikaraṇavyatyaya ārṣaḥ | anena prākṛtena | divyamaprākṛtam | aiśvaram īśvarasambandhinaṃ yogaṃ viśvāśrayatvalakṣaṇaṃ sāmarthyam ||

6.35.9

evamuktvā bhagavānarjunāya divyaṃ rūpaṃ darśitavān | sa ca dṛṣṭvā vismayāviṣṭo bhagavantaṃ,vijñāpitavānitīmaṃ vṛttāntam evamuktvetyādiṣaḍbhiḥ ślokairdhṛtarāṣṭraṃ prati sañjaya uvāca -- evamuktvetyādi | tataḥ divyacakṣuḥpradānānantaram | rājan he dhṛtarāṣṭra ! mahāṃścāsau yogeśvaraśceti vigrahaḥ | mahato yogasya vā īśvaraḥ | paramaṃ divyaṃ rūpam aiśvaraṃ māyāvisambandhi, na tu māyātītaṃ darśayāmāsa ||

6.35.10

tadeva rūpaṃ viśinaṣṭi dvābhyām -- aneketyādinā | anekānyanantāni vaktrāṇi nayanāni ca yasmiṃstadanekavaktranayanam | anekānyadbhutāni darśanāni yasmiṃstadanekādbhutadarśanam | anekāni divyānyābharaṇāni yasmin | divyānyanekāni codyatānyāyudhāni cakrādīni yasmin ||

6.35.11

viśvatomukhamiti pūrvoktasya ‘ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham’ ityasyāyaṃ parāmarśaḥ | anantaṃ sarvataḥ paricchedarahitam ||

6.35.12

divi antarikṣe | bhāḥ dīptiḥ | bhāsaḥ dīpteḥ | abhūtopameyam | nirupamatāmeva tasya dīpterdarśayati “ubhau yadi vyomni pṛthakpravāhau” ityādivat ||

6.35.13

ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyeti yatprāk bhagavatoktaṃ tadapyapaśyadityāha -- tatreti | anekadhā pravibhaktamityetadvarṣāsūtthitatintiṇībīje sūkṣmarūpeṇa tarurdṛśyate tadvanmābhūditi darśayituṃ sāvakāśam anekadhā vibhāgayuktaṃ viviktamapaśyat | ekasthamekāvayavastham | ayamarthaḥ -- yadā bhagavataścaturbhujaṃ rūpaṃ cintyate tatra ca cetasi labdhapade sati kramaśastadīyāvayavāṃstyaktvā mukhe smite vā padanakhe vā cittaṃ dhriyate | tatrāpi labdhapade tasmiṃstadapi tyaktvā viśvarūpamārohati | divyaṃ cakṣurapi evaṃ sūkṣmatāmāpāditaṃ mana eva | “mano'sya daivaṃ cakṣuḥ sa etena daivena cakṣuṣā manasaitānkāmānpaśyanramate” iti śruteḥ | kāmānviṣayān etānhārdākāśākhyasaguṇabrahmagatāniti śrutipadayorarthaḥ | yathoktaṃ śrībhāgavate “tatra labdhapadaṃ cittamākṛṣyaikatra dhārayet | nānyāni cintayedbhūyaḥ susmitaṃ bhāvayenmukham | tatra labdhapadaṃ cittamākṛṣya vyomni dhārayet | tacca tyaktvā madāroho na kiñcidapi cintayet” iti | tatra mūrtau ekatra aṅge | vyomni kāraṇe | madāroho nirvikalpe brahmaṇyārūḍhaḥ | tadidamuktaṃ devadevasya śarīre kṛtsnaṃ jagadekasthaṃ pāṇḍavo'paśyaditi ||

6.35.14

hṛṣṭaromā romāñcitagātraḥ ||

6.35.15

devānādityādīn | bhūtaviśeṣāścaturvidhā jarāyujādayasteṣāṃ saṅghānsamūhān | brahmāṇaṃ caturmukham | īśamīśitāram | kamalāsanasthamityanena dūradarśanamuktam | uragānpātālasthānanantādīn | divyānkailāsādau sthitānvāsukipramukhān | etena vyavahitadarśanamuktam ||

6.35.16

aneke anantā bāhava udarāṇi vaktrāṇi netrāṇi ca yasmiṃstadanekabāhūdaravaktranetram | sarvataścaturdikṣūparyadhaścānantamaparicchinnaṃ rūpamasya tam | anantatvamevāha -- nāntamiti | dīrgharajjvā iva tavādyantau daiśikau na sta ityarthaḥ ||

6.35.17

kirīṭagadācakradhāriṇam | dīptimattvādeva durnirīkṣyaṃ draṣṭumaśakyam | samantātsarvato ye dīptā analā arkāśca tadvaddyutiryasya tam , samantāddīptānarlākadyutimityekaṃ padam | ata evāprameyaṃ draṣṭumaśakyaparicchedam ||

6.35.18

evaṃ tava yogaiśvaryadarśanāttvāmevamavaimīti vadannaprameyatvameva vivṛṇoti -- tvamiti | paramamakṣaramasthūlādilakṣaṇam | ‘akṣaraṃ brahma paramam’ ityatra prāguktaṃ niṣkalaṃ brahma tadeva tvamasi | etena saguṇarūpasya nirguṇajñāpakatvamuktam , śākhāgrasyeva candrajñāpakatvam | ataeva veditavyaṃ vedāntapramāṇena jñātuṃ yogyaṃ na tūpāsanīyam | saguṇaṃ brahmāpi tvamevetyāha -- tvamasyeti | nidhānaṃ layasthānam | etena kāraṇatvamuktam | avyayaḥ amṛtaḥ devatvāt | śāśvatasya vaidikasya dharmasya goptetyanena kāryabrahmabhūtahiraṇyagarbharūpatvamuktam | sanātanaścirantano'nādipuruṣo jīvātmā so'pi tvameva me mama mataḥ | evaṃ viśvarūpadarśane jīvabrahmaṇoraikyaṃ śākhayā candra ivādhigamyata ityuktam ||

6.35.19

etadevāha -- anādīti | deśataḥ kālataścādimadhyāntahīnatvādanādimadhyāntam | dīpto hutāśo vaktre yasyeti bhāsvaradantatvaṃ vyajyate | svatejasā caitanyajyotiṣā idaṃ viśvaṃ viśvarūpaṃ tapantaṃ prakāśayantam | anāditvādisarvaviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ viśvaṃ tapikarmībhūtaṃ tāpayantaṃ tvāṃ parajyotīrūpaṃ paśyāmi jānāmi | citrapaṭasthānīyaṃ viśvarūpaṃ sakalakārakātmakadhīvāsanopetaṃ yena jyotiṣā prakāśate tadeva tvamasīti jānāmīti bhāvaḥ ||

6.35.20

evaṃ svayaṅkṛtaviśvarūpadarśanena kṛtakṛtyo bhūtvā tadupasaṃhāramicchanstauti -- dyāvāpṛthivyoriti | he mahātman ! hi pratyakṣaṃ tvayaikenedaṃ dyāvāpṛthivyorantaraṃ madhyaṃ sarvāḥ diśaśca vyāptāḥ | atastavedamadbhutamugraṃ rūpaṃ dṛṣṭvā lokatrayaṃ prakarṣeṇa vyathitam | ataḥ paramidamupasaṃharetyabhiprāyaḥ ||

6.35.21

vyathāmevāha -- amīti | hi yataḥ amī tvā tvām asurasaṅghā asurāṃśā duryodhanādayastvāṃ pataṅgāḥ pāvakamivādṛṣṭapreritā viśanti maraṇāyetyarthaḥ | kecidbhītāḥ prāñjalayo baddhāñjalayo gṛṇanti stuvanti ||

6.35.22

kiṃ ca ye tvadanugṛhītā rudrādayaste'pi vismitāḥ santaḥ sarve tvāṃ vīkṣanta ityāha -- rudrādityā iti | sādhyāḥ viśve ca devagaṇaviśeṣau rudrādityavajjñeyau | uṣmapāḥ pitaraḥ | gandharvāṇāṃ yakṣāṇāmasurāṇāṃ siddhānāṃ jātibhedānāṃ saṅghāḥ samūhāḥ | śeṣaṃ spaṣṭam ||

6.35.23

punarlokānāmātmanaśca vyathāmāha -- rūpamiti | mahat ādimadhyāntahīnam | he mahābāho ! te tava karālaṃ mahārūpaṃ dṛṣṭvā lokā vyathitāstathāhaṃ ca vyathita iti yojanā ||

6.35.24

karālatvaprapañcanena svavyathāmevāha -- nabha iti | nabhaḥspṛśaṃ vyomavyāpinam | dīptamagnivajjājvalyamānam | vyāttānanaṃ vistāritamukham | dīptaviśālanetraṃ raktanetramityarthaḥ | hi pratyakṣaṃ tvā tvāṃ dṛṣṭvā pravyathitāntarātmā prakarṣeṇa vyathitacitto dhṛtiṃ dhairyaṃ na vindāmi na labhe śamaṃ ca śāntiṃ svāsthyaṃ ca na labhe he viṣṇo vyāpaka ! bhayānakaṃ tvadākrāntaṃ deśaṃ tyaktvānyatra gantumaśakyaṃ tava vyāpakatvāditi bhāvaḥ ||

6.35.25

kālānalaḥ pralayāgnistattulyāni | prasīda prasannaḥ sukhado bhavetyarthaḥ ||

6.35.26

amī tvāṃ viśantītyagrimaślokādapakṛṣyate ||

6.35.27

te bhīṣmādayaḥ | uttamāṅgaiḥ śirobhiḥ | ayaṃ bhāvaḥ -- dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ pāpiṣṭhāḥ bhavantameva trailokyaśarīraṃ viśanti | pāpānurūpaṃ tasya pāyusthānasthitānnarakāneva gacchantīti tatra tvāṃ viśantītyevoktam | bhīṣmādayastu bhaktā yato'gnirbrāhmaṇā vedāśca prasūtāstadbhagavato mukhaṃ praviśantīti vaiṣamyagatisūcanārthaṃ tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrā viśanti bhīṣmādayaste vaktrāṇi viśantīti vibhāgadarśanaṃ yuktamiti ||

6.35.28

idameva sadṛṣṭāntamāha -- yatheti | tava vaktrāṇi viśantīti sambandhaḥ | abhivijvalanti sarvataḥ jājvalyamānāni ||

6.35.29

buddhipūrvakameva te tvadvaktrāṇi praviśantīti sadṛṣṭāntamāha -- yathā pradīptamiti ||

6.35.30

ye ca patantastāṃstvaṃ karuṇāvānapi na vārayasi pratyuta grasitumicchasyevetyāha -- lelihyase,bhūyobhūyo'tiśayena vā āsvādayasi | kīdṛśastvam | samantājjvaladbhirvadanairlokānsamagrāngrasamānaḥ | evaṃ nirghṛṇasyāpi tava tejo na hīyate pratyuta vardhata evetyāha -- tejobhiriti | he viṣṇo vyāpanaśīla ! samagraṃ jagattejobhirāpūrya tava ugrāḥ spraṣṭumaśakyā bhāso dīptayaḥ pratapantīti yojanā | padārthaḥ spaṣṭaḥ ||

6.35.31

evaṃ dīptyākulībhūto'rjuno bhagavānayamiti vismṛtyāha -- ākhyāhīti | evamugrarūpaḥ krūrakarmā bhavān ko'sītyākhyāhi, amuko'smīti kathaya | prasīda śānto bhava | tvāmahaṃ vijñātumicchāmi | yatastava pravṛttiṃ ceṣṭāṃ na jānāmi ||

6.35.32

evamarjunena prārthito bhagavānuvāca -- kāla iti | ihāsminsaṅgrāme lokānsamāhartuṃ bhakṣituṃ pravṛttaḥ pravṛddho mahān lokakṣayakṛt kālo nāma parameśvaro'smi | yasmādevaṃ tasmāt ṛte'pi tvā tvāṃ vināpi sarve na bhaviṣyanti mariṣyanti | ke te sarve | ye pratyanīkeṣu śatrusainyeṣu yodhāḥ śūrā bhīṣmādayo'vasthitāste ||

6.35.33

tasmāditi | yasmāttvāṃ vināpyete mariṣyanti tasmāttvamuttiṣṭha yuddhāya | śeṣaṃ spaṣṭam ||

6.35.34

mā vyathiṣṭhāḥ ete mahāntaḥ kathaṃ hantuṃ śakyā ityākulībhāvaṃ mā gā ityarthaḥ | jetāsi jeṣyasi sapatnāñśatrūn ||

6.35.35

bhagavataivamukte sati paścātkiṃvṛttamityapekṣāyāṃ sañjaya uvāca | atra kṛtāñjalitvādinā cihnena bhagavadvākyollaṅghanaṃ kirīṭī na kariṣyatīti sūcyate | sagadgadaṃ bhayaharṣādyāveśena gadgadena kaṇṭhakampanena saha vartata iti sagadgadaṃ yathā bhavati tathā āha uktavān | bhītabhīto'tyantaṃ bhītaḥ sannāheti sambandhaḥ | atrāheti padacchede punararjuna uvāceti punaruktaṃ syāt | ataḥ praṇamya arjuna uvācetyeva sambandho natu praṇamya āheti | kā tarhi āheti kriyāyā gatiḥ | neyaṃ kriyā kintu aheti prasiddhyarthamavyayamityadoṣaḥ ||

6.35.36

ekādaśabhiḥ ślokairarjuna uvāca -- sthāne iti | he hṛṣīkeśa sarvendriyapravartaka antaryāmin ! tava prakīrtyā nāmasaṅkīrtanena jagatprahṛṣyati yattat sthāne yuktam | sthāne ityavyayaṃ yuktamityarthe | yattava prakīrtyā jagadanurajyate tadapi sthāne yuktam | yattava prakīrtyā rakṣāṃsi bhītāni santi diśo dravanti prapalāyante tadapi sthāne yuktam | yacca tvāṃ sarve siddhasaṅghāḥ kapilādīnāṃ samudāyāḥ namasyanti tadapi sthāne | ayaṃ śloko rakṣoghnamantratvena mantraśāstre prasiddhaḥ | sa ca nārāyaṇāṣṭākṣarasudarśanāstramantrābhyāṃ sampuṭito jñeya iti rahasyam ||

6.35.37

kuto māṃ siddhasaṅghā namasyanti yataste'pyahamiva brahmāṇḍaśatāni sraṣṭumarhantītyata āha -- kasmāditi | he mahātman kasmāddhetoste tvāṃ na namerannapi tu nameranneva | tatra hetuḥ garīyase | te'pi guravastvamapi gurustathāpi tvamatiśayito gururasītyarthaḥ | kuto mamaivātiśayasteṣāṃ mama ca samāne'pi satyasaṅkalpatvādau satyataścāha | brahmaṇo hiraṇyagarbhasyāpyādikartre pitāmahāya pañcamahābhūtasṛṣṭidvārā brahmāṇaṃ sṛjata ityarthaḥ | “jagadvyāpāravarjaṃ prakaraṇādasannihitatvācca” itinyāyena nityasiddheśvarasya tavājñayā te sarve'pyaiśvaryabhājo bhavanti na tu tvatsamāste | ata eva he ananta he devānām īśa jagannivāsa jagatāmālayabhūta ! tvam akṣaraṃ śuddhaṃ brahma | kīdṛśamakṣaram ? yat sadasattatparaṃ sacca asacca sadasatī tābhyāṃ paraṃ ca sadasattatparaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ tadubhayātītaṃ ceti trividhamityarthaḥ ||

6.35.38

punarapi stauti -- tvamiti | ādidevo jagataḥ sraṣṭṛtvāt | puruṣaḥ sarvaśarīraśāyī | purāṇaḥ śarīranāśādināpyavinaśyan | viśvasyāsya tvaṃ paraṃ nidhānaṃ nidhīyate'sminniti layasthānam | sāṅkhyānāṃ jaḍāṃ prakṛtiṃ vārayati | vettā jñātā | vedyaṃ taddṛśyaṃ ca tvameva | paraṃ vettṛvedyābhyāmanyat dhāma caitanyam | tvayā viśvaṃ tataṃ vyāptaṃ svasattāsphūrtibhyām | he anantarūpa trividhaparicchedaśūnyasvarūpa ||

6.35.39

sarvadevatātmatvena stauti -- vāyuriti | prajāpatirdakṣādiścaturmukho vā | prapitāmahaścaturmukhapitā ||

6.35.40

he anantavīrya ! yataḥ sarvaṃ samāpnoṣi, ekībhāvenāsamantādvyāpnoṣi, tato hetoḥ sarva iti tava nāma | purastātkarmaṇāmādau | pṛṣṭhatasteṣāṃ samāptau | sarvato madhye'pi te namo'stu ||

6.35.41

evaṃ stutvā svāparādhānkṣamāpayate -- sakhetīti | ayaṃ mama sakhā iti matvā prasabhaṃ svotkarṣāviṣkaraṇapūrvakaṃ yat mayoktaṃ he kṛṣṇa he yādava he sakhe iti | itiśabdena sandhirārṣaḥ | kuta uktam | tava idamevaṃvidhaṃ mahimānaṃ māhātmyamajānatā kadācitpramādāccittavikṣepātkadācitpraṇayena snehena ca ||

6.35.42

tathā yacca avahāsārthaṃ vihārādiṣvasatkṛto'si paribhūto'si | eko vā sakhīnāṃ viyogakāle vā tatsamakṣaṃ sakhijanasamakṣaṃ vā'satkṛto'si tatkṣāmaye kṣamāpaye | yatastvamaprameyo'cintyasvabhāvaḥ karuṇāparaḥ | yataḥ śatrubhyo'pi śiśupālādibhya uttamāṃ gatiṃ dattavānasītyarthaḥ ||

6.35.43

aprameyatvamevāha -- pitāsīti | yatastvamasmākaṃ pitāsi ato'smābhiḥ śiśubhiḥ kṛtā aparādhāstvayā kṣantavyā eveti bhāvaḥ ||

6.35.44

etadevāha -- tasmāditi | yasmāttvaṃ pitā guruśca tasmātkāyaṃ śarīraṃ praṇidhāya bhūmau kṛtvā daṇḍavatpraṇamya tvāṃ prasādaye | īḍyaṃ stutyam | spaṣṭamanyat ||

6.35.45

evaṃ stutvā sveṣṭaṃ prārthayate -- adṛṣṭapūrvamiti | he deva ! kadācidapi pūrvaṃ na dṛṣṭaṃ tādṛśamadṛṣṭapūrvaṃ tava rūpaṃ dṛṣṭvā hṛṣita utphullo'smi | tathā vikarālarūpadarśanajena bhayena ca me mama manaḥ pravyathitam | atastadeva dhāraṇāviṣayabhūtaṃ rūpaṃ me mahyaṃ darśaya ||

6.35.46

tadeva rupamāha -- kirīṭinamiti | etenārjunasya cakragadākirīṭopetaṃ caturbhujaṃ bhagavato rūpaṃ dhāraṇāviṣaya iti darśitam | he sahasrabāho he viśvamūrte sahasrabāhutvādikamupasaṃhṛtya tenaiva rūpeṇa bhava prakaṭo bhava ||

6.35.47

evamarjunena prārthitastaṃ stuvanbhagavānuvāca -- mayeti tribhiḥ | he arjuna ! prasannena mayā tava tubhyamidaṃ paraṃ rūpaṃ darśitam | ātmayogātsvasāmarthyāt | karuṇayā | natu taddarśane'dhikāro'sti | tathāca prāguktaṃ karmaṇyevādhikāraste iti | tejomayaṃ cidrūpaṃ divyaṃ viśvaṃ viśvātmakam ādyamanādi anantaṃ ca yat rūpaṃ tvadanyena kadācidapi na pūrvaṃ dṛṣṭaṃ dṛṣṭapūrvam ||

6.35.48

yogaikagamyametatkarmiṇāṃ duṣprāpamityāha -- na vedeti | vedānāṃ yajñānāṃ cādhyayanairadhigamaiḥ na ca dānairna ca kriyābhiḥ smṛtyuktābhirāpūrtādibhirvāpīkūpārāmādibhistapobhiḥ kṛcchracāndrayaṇādyaiḥ | ugrairmāsopavāsādyaiḥ | nṛloke evaṃrūpo'haṃ draṣṭuṃ na śakyaḥ | rorutvābhāva ārṣaḥ | tvadanyena kurupravīra ||

6.35.49

idamatidurlabhadarśanaṃ rūpaṃ dṛṣṭvāpi ced vyathase tarhyupasaṃharāmīdamityāśayenāha -- mā te iti | mamedam īdṛk ghoraṃ rūpaṃ dṛṣṭvā te tava vyathā mābhūditi śeṣaḥ | vimūḍhabhāvo mohaśca te mābhūt | vyapetabhīrnirbhayaḥ prītamanāśca punastvaṃ bhūtvā tadeva yattvayā draṣṭuṃ prārthitaṃ me mamedaṃ rūpaṃ prapaśya ||

6.35.50

sañjaya uvāca -- itīti | vāsudevo'rjunaṃ prati iti pūrvoktarītyoktvā yathā pūrvamāsīttathā svakaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ bhūyaḥ punardarśayāmāsa | yadarjunena prārthitaṃ caturbhujaṃ dhāraṇāviṣayaṃ rūpaṃ tadapi tirodadhe ityarthaḥ | tathā mahātmā, vyāpako'pi san saumyavapuranugradeho bhūtvā bhītamenamāśvāsayāmāsa ca ||

6.35.51

tato nirbhayaḥ sannarjuna uvāca -- dṛṣṭveti | sacetā avyākulaḥ | prakṛtiṃ gataḥ svāsthyaṃ prāptaḥ | saṃvṛtto jāto'smi ||

6.35.52

asya viśvarūpadarśanasya daurlabhyaṃ darśayan śrībhagavānuvāca -- sudurdarśamiti | darśanakāṅkṣiṇaḥ darśanaṃ kāṅkṣante eva na tu labhante ||

6.35.53

nāhamiti | na vedayajñādhyayanairityanenokta evārthaḥ punarucyate viśvarūpadarśanasyātidaurlabhyasūcanāya | spaṣṭārthaśca ślokaḥ ||

6.35.54

kathaṃ tarhi draṣṭuṃ śakyastvamata āha -- bhaktyeti | bhaktyā ārādhanena | ananyayāvyabhicaritayā | akhaṇḍayetyarthaḥ | ahamevaṃvidho jñātuṃ śakyastvampadārthaśodhakaśāstrataḥ | draṣṭuṃ śakyo dhyānataḥ | tattvena yāthātmyena praveṣṭuṃ śakyastattvamasivākyārthajajñānataḥ | he paramajñānaśatruṃ tāpayatīti parantapa ||

6.35.55

śāstrasarvasvaṃ saṅgṛhṇāti -- matkarmakṛditi | madarthameva karmāṇi karotīti matkarmakṛt | ahameva paramo niṣkalaḥ prāpyo yasyeti sa matparamaḥ | etena kṛtsnaḥ karmayogo dhyānayogaśca tvampadārthaśodhaka uktaḥ | mama bhakta ārādhanakṛdityupāsanākāṇḍārthasaṅgrahaḥ | saṅgavarjita ityanena ekāntabhagavaddhyānaniṣṭha ityuktam | nirvaira iti viśvaṃ bhagavadātmanā paśyedityuktam | anyathā bhedabuddhimato nirvairatvāsambhavāt | evambhūto yaḥ sa māṃ tatpadalakṣyārthabhūtamakhaṇḍānandaikaghanameti prāpnoti pratyagabhedena | he pāṇḍava viśuddhavaṃśaja | tvamevaitajjñātuṃ śaknoṣīti bhāvaḥ ||

Linked texts (1)