Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.37.14

Bhāratabhāvadīpa 6.37.14

Language
Sanskrit

6.37.14

nanu yūpāhavanīyādivadalaukikamapi brahma kāryakāraṇaprapañcaviśiṣṭaṃ citrameva sarvataḥpāṇipādaṃ tadityādinā śāstreṇa kāryaśeṣatayā samarthyate | na ca vācyam upāsanāparaṃ śāstraṃ na brahmaṇo vaicitryaṃ pratipādayitumīṣṭe iti | devatādhikaraṇanyāyena devatāvigrahādivattadvaicitryasyāpyavāntaratātparyaviṣayatayā siddheḥ | na ca devatāvigrahādervyāvahārikameva sattvaṃ na pāramārthikaṃ brahmajñānena tasya bādhāditi vācyam | sattādvaividhyasyāprasiddheḥ | tasmātsarvataḥpāṇipādatvādikaṃ brahmaṇo vāstavameveti nāpavādamarhatītyāśaṅkyāha -- sarvendriyeti | sarvāṇi āntarāṇi bāhyāni ca indriyāṇi manobuddhyahaṅkāracittākhyāni śrotrādīni ceti grāhakamātraṃ saṅgṛhītam | guṇāśca viṣayāḥ tena grāhyamātraṃ gṛhyate | samastagrāhyagrāhakavadābhāsate na tu grāhyagrāhakasvarūpaṃ vicitram | yathā jalasūryo'dhastha iva kampata ivābhāsate na tu vastuto'dhasthaḥ kampate vā tadvat ātmano grāhyagrāhakākāratvaṃ mithyetyarthaḥ | kuta etat | yataḥ sarvendriyavivarjitam indriyeti guṇānāmapyupalakṣaṇam | nahi brahmaṇi kiñcit grāhyaṃ rūpādi grāhakaṃ vā mana ādi vartate | “aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ”, “aprāṇo hyamanāḥ śubhraḥ”, “yattadadreśyamagrāhyamacakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam” ityādiśāstrāt | tasmānna prapañcaviśiṣṭaṃ vicitraṃ brahma | kathaṃ tarhi sarvaṃ brahmeti śāstramityāśaṅkyāha -- asaktaṃ sarvabhṛccaiveti | atra sarvabhṛditi sarvādhāratvoktyā,sarvasmātpṛthagbhūtamityuktam | sarvasya brahmaṇā sahādhārādheyabhāvo'pi kiṃ ghaṭarūpayoriva samavāyasambandhena? kuṇḍabadarayoriva saṃyogasambandhena vetyāśaṅkya sambandhaṃ vinaiva sarvabhṛttvaṃ brahmaṇa ityāha -- asaktamiti | nanu vyāhatametat asaktamiti sarvabhṛditi ceti | naiṣa doṣaḥ | nahyūṣarabhūmirmarīcikodakena saṃsaktā atha ca tadādhārabhūtāpi bhavati tadvadetadbhaviṣyati | nanvevaṃ prapañcasya mithyātvamāpatatīti | tathā ca karmopāstividhaya uparudhyeran | na | brahmātmaikatvajñānena yāvaddvaitaṃ na bādhyate tāvatkriyākārakādisarvavyavahārasya satyatvopagamāt “prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam” iti śrutyāpi prāṇopalakṣitasya kṛtsnasya prapañcasya vyāvahārikaṃ satyatvamuktvā tato'pyadhikaṃ paramārthasatyaṃ brahma darśitam | satyatvaṃ cābādhyatvaṃ tatkiñcitkālaṃ prāṇānāmasti brahmaṇastu sārvatrikamiti yathā bhūpatīnāṃ bhūpatirityukte aiśvaryālpatvabhūyastvakṛto bhedaḥ spaṣṭa evamihāpi draṣṭavyam | tasmādbrahmaṇaḥ saviśeṣatvaṃ niṣkalātmabodhātprāgeva natūrdhvamityavaśyaṃ tattvajñānena bādhituṃ śakyamityanupādhikaṃ brahma na kenacitkāryaśeṣatāṃ netuṃ śakyam | tadadhigame kriyākārakādidvaitopamardādupāsyopāsakopāsanābhedasya bādhitatvāt | tasmādyuktamuktamupādhikṛtaṃ rūpaṃ mithyeti | kiṃ ca nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca | grāhyagrāhakasambandhaśūnyamapi grāhakeṣu buddhyādiṣu grāhyasambandhātsukhādyākāreṇa pariṇateṣu satsu kevalaṃ tatprakāśakatvamātreṇa guṇabhoktṛtvamapyasya cidābhāsarūpasyopapadyate | yathā pratibimbarūpe ravāvupādhikṛtaṃ calanādikam | tathā ca śrutiḥ “dhyāyatīva lelāyatīva” iti | buddhau dhyāyantyāṃ tatra praviṣṭaścidābhāso dhyāyatīva viṣayān | buddhau lelāyantyāṃ viṣayapradeśaṃ gacchantyāṃ so'pi lelāyatīva na tu svato dhyāyati lelāyati veti pratipādayati | etena “apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ” ityapi brahmaṇa upādhiguṇānuguṇyabhajanaśaktimattvenaiva vyākhyeyam | ayamapādo'pi pāde javavati javavān bhavatīti | andho maṇimavindadityādikaṃ vacanajātaṃ cātrānusandheyam | tasmādyuktamuktaṃ nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ceti | bhāṣye tu nirguṇaṃ sattvādiguṇarahitamapi teṣāṃ guṇānāṃ sukhaduḥkhamohātmakatvena pariṇatānāṃ bhoktṛ ca upalabdhṛ ceti vyākhyātam ||

Linked texts (1)