Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.42.18

Bhāratabhāvadīpa 6.42.18

Language
Sanskrit

6.42.18

samāptaḥ sāttvikatyāgopapādanopayogī ātmano'kartṛtvopapādanaprakāraḥ | atrāha sāṅkhyaḥ -- ‘yaduktaṃ pañcaite tasya hetava, iti, yaccoktaṃ ‘na hanti’ iti tanmṛṣyāmahe | na hyapariṇāmī cetanaḥ parispandātmakasya kāyikādibhedena trividhasya karmaṇaḥ kartā bhavatīti vaktuṃ yujyate | yattu na nibadhyata iti bhoktṛtvamuktamapi pratyākhyātaṃ tanna mṛṣyāmahe | na hi kulālādayaḥ svaprayuktā eva ghaṭādīnnirvartayanti kintu bhoktṛpuruṣaprayuktāḥ | anyathā bhoktṝṇāmabhāve vyarthaiva tatpravṛttirityāpatati | evaṃ pradhānamātrābhūtāḥ kartrādayaḥ puruṣasya bhogāpavargasādhanaprayuktāḥ, sarvāṇi karmāṇi nirvartayanti | tasmātpuruṣasya bhoktṛsvabhāvatvādakartṛtvānusandhānapūrvakamapi kṛtaṃ karma bhoktrā'vaśyameva bhoktavyamiti sāttvikatyāge'pi karmālepavacanamasaṅgatamiti | atra pratividhatte -- jñānaṃ jñeyamiti | jñānaṃ jñāyate prakāśyate vastutattvamaneneti pratyakṣādipramāṇajanyo ghaṭādiprakāśaḥ sa ca vartamāno'tīto vā | jñeyaṃ bodhaviṣayo ghaṭādiḥ | parijñātā viṣayī sābhāsadhīrūpo yo bhoktetyucyate | evaṃrūpaprakāratrayavatī trividhā karmaṇāṃ codanā | trayaṃ samuccitaṃ satkarmaṇi pravartakamityarthaḥ | satyapi jñeye jñātari vā jñāne pravṛttyanupapatteḥ | jñāne jñātari ca sati deśakālavyavahite jñeye pravṛttyanupapatteḥ | satyapi saṃskārātmake jñāne jñeye ca sannihite tathāpi suṣuptau pramātrabhāvātpravṛttyadarśanādetattrayaṃ tridaṇḍaviṣṭambhavadanyonyāpekṣaṃ sat hānopādānopekṣābuddhirūpaṃ kāryaṃ janayitvā hānādyanukūle vyāpāre pravartayatīti kartṛpadābhidheyamityarthaḥ | codaneti kartari nandyādilyupratyayāntatvena codanāśabdaḥ kartṛvācī | liṅgaṃ tvavivakṣitam | “liṅgamaśiṣyaṃ lokāśrayatvālliṅgasya” iti vā | tathā karaṇamindriyam | karma tena yatkriyamāṇaṃ viṣayagrahaṇam | kartā pūrvokta eva parijñātā | etattrayaṃ samuditaṃ sat karmasaṅgrahaḥ karmaṇaḥ īpsitatamasya bhogyasya saṅgrahaḥ saṅgṛhyate'sminniti saṃśleṣasthānaṃ bhoktetyarthaḥ | satyapi bhoktari karaṇe ca kriyāṃ vinā bhogāsambhavāt, kriyāyāścāśrayaṃ vinā svarūpālābhādāśrayasya karaṇaṃ vinā bhoktṛtvāṅgakartṛtvānupapatteścaitattrayaṃ militaṃ sat bhoktetyucyata ityarthaḥ | tathā ca śrutiḥ “ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ” iti | indriyaṃ prasiddham | mana ityanena buddhireva gṛhyate | yuktam indriyadvārā materbhogyena saha sambandhakriyā | indriyaṃ ca manaśca yuktaṃ ceti vigrahe indriyamanoyuktamiti dvandvaikavadbhāvaḥ | etattrayaṃ bhoktā ātmetyāhurmanīṣiṇa iti śrutyarthaḥ | evaṃ hi śrutismṛtyorvyākhyāne tayormūlamūlibhāvo yujyate nānyathā | tathā ca kartṛvat bhokturapi anātmagaṇapatitatvādbhoktṛtvaṃ bhogakartṛtvamiti nirvacanādyaḥ kartā sa eva bhokteti pratipādanādahamakartā'bhokteti cānusandhānapūrvakaṃ karmāṇi kurvataḥ kartṛtvabhoktṛtvakṛtaḥ karmalepo nāstīti siddham | bhāṣyasya cāyamevārthaḥ | ye tu karaṇaṃ kriyāyāḥ sādhakatamaṃ daśavidhaṃ bāhyaṃ manobuddhirūpamāntaram | karma karturīpsitatamaṃ kriyayā vyāpyamānam utpādyamāpyaṃ vikāryaṃ saṃskāryaṃ ceti caturvidham | kartā kārakāntaraprayojakaścidacidgranthiḥ | etattrayaṃ karmasaṅgrahaḥ | karmāśrayaḥ kartetyarthaḥ | tathā jñānaṃ viṣayaprakāśanaśaktiḥ | jñeyaṃ viṣayaḥ | parijñātā jñānāśrayo bhoktā | etattrayaṃ karmaṇi pravartakamiti vyācakṣate | teṣāmapi ātmā na kartā nāpi sāṅkhyānāmiva bhoktṛtvena prakṛteḥ pravartaka ityevāśayaḥ | tathāpi kriyayā vyāpyamānasya vakṣyamāṇasāttvikādibhedānarhasya ghaṭādirūpasya karmaṇaḥ kartṛkoṭau praveśāyogaḥ | tasya kriyāśrayatvamātravivakṣāyāṃ prakṛte tatkathanānupayogaśca spaṣṭaḥ | tathā asmākaṃ tu ghaṭādivyāpakakriyāyāḥ karmaśabdavācyatvaṃ mukhyam | kartṛkoṭipraveśaśca kriyākriyāvatordharmadharmiṇorabhedāpekṣayā yujyate | tathā jñānaṃ prakāśanakriyeti mate kriyārūpe'sminpravartakajñānāntarasyāpekṣeti tatra tatrānyasyānyasyāpekṣetyanavasthā durnivārā ||

Linked texts (1)