Abhijnanasakuntalam 1.12
Mitabhāṣiṇī 1.12
- Language
- Sanskrit
1.12.1
rājeti| 'eṣa' iti avilambasūcaka | ajñātamātrameva 'pratisahṛta ' ityatha | yathā ukta ' tathā karoti| yadvā—uktasya anatikrama 'yathoktam' | tan karoti| ‘vāṇa ’ pratisaharati | vaikheti| 'puro ’ yayātinayasya yo 'va śa ' tasya ya 'pradīpa ' pradīpavat udbhāsaka tasya 'bhavata patat’ ājñānuvarttitva 'sadṛśa yogyam | pauravā madaiva brāhmaṇānāmanukūlā ājñākarāya ityarthaṃ | janmeti | anvaya —ida tava yuktarūpa yasya purorva śe janma | eva guṇopeta thousand disciples "munīnā daśasāhasra yo'nradānādipoṣaṇāna| ṣaḍyāpati viprarṣirasī kulapati kṛta"-Quoted Vidyasagara 4 (a) ātitheya satkārā - avidyamānā tithiryasya iti atithi an unexpected guest, tasmin sādhu iti atithi+ḍhañ ātitheya | sat is an avyaya, rule "ādarānādarayo sadasato"| Hence sat+kṛ+ghañ bhāve karmaṇi vā satkāra reception, welcome &c gatisat- | 5 tapovanānām-tapodhanāwith regard to asceticism (tapas ) only pratihatavighnā -vihanyate ebhi इति वि+हन्+क करणे घञर्थे = विघ्ना obstructions The obstructions रक्षा is complete
1.12.2
rājeti | 'api kulapati' kāṇva 'kva' āśrame 'saṃnihita' ātmanā upasthita | vaikhānasa 'idānīmeva' acirādeva kṣaṇe 'duhitara' śakuntalāma 'atithīnā satakārāya' pūjārtha atithisatkāraṃ kartumityartha 'saṃdiśya' ājñāpya 'kanyā' duhitṛ 'pratikūla' sakropa 'daivaṃ' bhāgadheyama' anukūlayitu 'somatītha gata' | āśrama gaccha, śakuntalā te ātithya vidhāsyati ityartha | pratikūladaivaśamanena śāpān vyaktāpi śakuntalā bhūyo duṣyantena saṅgatā bhaviṣyati iti sūcyate || rājeti | 'bhavatu' ityavyaya niścayadyotakam | asaṃnihita kulapati, tata āśrama gami na vā iti vitarke niścayamāha—'tāmeva' duhitara śakuntalāmeva 'paśyāmi' | sā khalu 'viditā' jñātā 'bhakti' tāpasasevā yasya tathāvidha māṃ' maharṣe kaṇvasya mukhya kathayiṣyati' | madagatāṃ śraddhā svaya jñātvā kaṇvasya gocare kariṣyati ityatha | 1 (a) atithisatkārāya - "kriyāthopapadasya—" (See Note 1, above) iti karmaṇi caturthī or tādarthye caturthī| There are arrangements to ed (b) दैवमस्या &c —कण्व knew शकुन्तला would suffer much, sumption "puṇyaṃ prabhāsa samupājagāma yatrāṅgirāddṛṣṭamaṇā snigdhātmanaḥ | eva tu tīrthapravara pṛthivyāṃ prabhāsanāmāsya tu sa prathamaḥ ||" Bhagawata, quoted in the vācaspatya | 2 (a) paśyāmi has vartamāna in the bhaviṣyatkāla owing to vartamānasā rājeti| 'stokam' alpam 'antaram' avakāśa 'gatvā' āha—tapovane ye vasanti' tāpasā teṣām 'uparodha' pīḍā mābhūt | 'etāvati eva' etatparimāṇe kvasa ni gate 'ratha sthāpaya' sthirīkuru | 'avatarāmi yāvat' paddhyāmeva gacchāmi | ityavadhāraṇe |
1.12.3
sūta iti | 'pragrahā' raśmaya 'dhṛtā sayamilā | 'āyuṣmān avataratu' gajeti| 'avatārya' rathāt bhūmi prāpya | 'tapovanāni nāma' ("nāma kaupe'bhyupa" iti medinī ) 'vinīta ' śānta yo 'veṣa' vastrāḷaṅkārādibhi kṛta rūpa tena ṣṭavyāni' praveṣṭu yogyāni | śāntena veṣeṇa tapovana viśet ityartha | 'idam' t "tāvat gṛhyatām" rakṣyatā tvayā | 'sūtasya' ( dānābhāvāt ṣaṣṭhī eva na caturthī ) bharaṇāni' alaṅkaraṇāni 'dhanuśca upanīya' upahṛtya āha | 'yāvat' etatkālam im āśrame ye 'vasanti' tān 'pratyavetya' dṛṣṭvā sambhāvya upāvartta' pratyāgato bhavāmi t' tatkāla 'vājina' aśvā 'ārdrāṇi' sajalāni 'pṛṣṭhāni' yeṣā tathāvidhā dantā' vidhīyantām | aśvān viśrāmaya ityartha || ["sūtasya" ( rā-, ta-, nyā-, )— sūtāya" ( vi ) || "upanīya" ( ma- )—"upanoya arpayati" ( rā-, ta-, -, vi- ) ] || sūta iti | 'tathā' yathā bhavān ādiśati tathā karomi | 'niṣkrānta ' raṅgamañcā gata | rājeti | 'karṇaṃ datvā' śravaṇāya prerayitvā āha-aya iti sambhrame| 'vṛkṣavāṭikā' yā 'bāṭikā' maṇḍapa puro dṛśyate, sā dakṣiṇena' tato dakṣiṇe deśe ( enap pratyayayoge dvitīyā ) 'ālāpa śrūyata iva' manye saṃlāpo vartate| 'etā dṛśyamānā' 'tapasvino' 'kanyakā' kumārya 'vālibhā hrasvebhya 'pādapebhyo' vṛkṣebhya 'payaḥ' jalaṃ dātu svala 'pramāṇasya' ākṛteḥ 'anurūpaiḥ yogyai ' kṣudrairityartha 'secanārthai ghaṭai' kalasai 'ita eva' asyāmeva diśi 'abhivartante' āgacchanti | 'nipuṇaṃ' sūkṣmaṃ nikaṣya dṛṣṭā - 'aho' ( āścarya ) 'śrāsā' tapasvikanyānā 'darśana rūpa 'madhura' manoharam |
1.12.4
śuddhāntati | anvaya - ida śuddhāntadurlabhaṃ vapu āśramavāsino janasya yadi (tadaṃ) khanu udyānalatā vanalatābhi gurṇa dūrīkṛtā | vyākhyā- 'idam' agrato dṛśyamāna 'śuddhānte' rājāvarodhe ("śuddhānto'nta pure" iti medino) durlabhaṃ duṣpāpa 'vapu' śarīrama 'māśrame' tapovane yo 'vasati' tasya janasya 'yadi' sambhūt 'tadā 'khan' nūnam 'udyānapālitā latāḥ vanasyābhi 'latābhi' guṇai saundarya saurabhyādibhi 'dūrīkṛtā' padha kṛtāḥ || yāvaditi| 'yāvadimāṃ chāyāmāśritya' chāyāma antargata san pratipālayāmi tiṣṭhāmi [ 'syāt ' yāvat' yoge bhaviṣyati laṭ ] | 'vilośayan' paśyān 'sthita'| dakṣiṇena-dakṣiṇa + enap pratyayasya | An avyaya meaning here "clo2 (a) tapasvi &c - tapa eṣāmasti iti tapas + vini matyarthe = tapasvina ascetics kanyā eva kanyakā | kan svārthe | Optionally we get kanyikā &c - प्रमाण is measure, hence, here, stature, अनुगत रूपमेशाम् anurūpā sımilar svasya pramāṇa svapramāṇam| tasya anurūpā | tai | (c) secanaghaṭai - sic + lyuṭ bhāve = secanama watering tadarthā or tasya ghaṭā secanaghaṭā śākapāthrthivādi or dṛtat - | tai | ityambhūtalakṣaṇe tṛtīyā | The watering- ghaṭai saha iti sahārthe tṛtīyā | 4 (a) śuddhāntadurlabhama - śuddha antaḥ avadhirryasya sa śuddhānta the royal apartplural in āsām and vanalatābhi | (c) āśramavāsina - āśrama + vas + ṇini karttari tācchīlye | tasya |
1.12.5
navamālikākusumam | "viśeṣyeṇa" iti samāsaḥ | tadiva dhavalā | upamānarupakam | (f) ālavālaṃ &c-ā samantāt lanaṃ jalasañcayaṃ alati gṛhṇāti iti ā+lava+ 3 (a) na kevalam &c-ni+yuj+ghañ bhāve niyoga order. This is because astime sodarasnehaḥ |' (b) sodara &c-saha also means sahaḥ | Hence sahasa mudarameṣām iti sodarā or sahodarā brothers, bahu-of the
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit