Abhijnanasakuntalam 1.29
Mitabhāṣiṇī 1.29
- Language
- Sanskrit
1.29.1
nepathya iti| ‘nepathye’ veṣaracanāsthāne, raṅgaścāt vahi, eṣā vāk udgatā— ‘tapovanasattvānām’ āśramamṛgāṇām ‘rakṣāyai, paritrāṇāya ‘sannihitāḥ’ samīpasthā ‘bhavatu’ | ‘mṛgayā’ mṛgān vidhyan ‘viharati’ paricarati iti ‘mṛgayāvihārī’ ākheṭapāyī ‘pārthivo rājā ‘duṣyanta ’ ‘pratyāsanna anikaṭavartī ‘kila’ samāgata eva | tureti | anvaya —tathāhi turagakhurahata pariṇatāruṇaprakāśaḥ reṇu śalabhasamūha iva viṭapaviṣaktajalārdra valkaleṣu āśramadrumeṣu patati | vyākhyā—‘tathāhi’ rājñaḥ pratyāsannatvāt hi ‘turagāṇām’ aśvānāṃ ‘khurai’ hataḥ ‘ataeva utthāpita pariṇatasya sāyaṃsya caramūryasya ‘prakāśaḥ’ iva prakāśo’ dīptiryasya tathāvidha sāyaṃravisādṛśyaḥ ‘śārata’ ityarthaḥ ‘reṇuḥ’ dhūliḥ 'dalabhānāṃ' 'samūhaḥ' rāśiḥ 'iva viṭapeṣu' śākhāsu ‘viṣaktāni śoṣakṣitāni'jalāīrāṇi vārisiktāni valkanāni' yeṣāṃ tathāvidheṣu 'āśramadrumeṣu' tapovanataruṣu 'patati' , yāvat dhūlirbhanaṃ dṛśyate, tāvadadama śvāṃlpā valkalāni ityarthaḥ | rājeti | 'aho asmān' mām 'anviṣyanti vicinvanti ye tathāvidhā paurā nāgarikā 'tapovanam uparundhanti' pīḍayanti etat 'dhik' garhāmahe | bhavatu pratigamiṣyāma, pratyāvṛttā 'bhaviṣyāmastāvat' | rājeti | [ udvignatvāt 'sambhrameṇa' tvarayā 'saha' yathā tathā āha ] 'vayamapi' ahañca 'āśramasya pīḍā' tapovanoparodho 'yathā na bhaviṣyati tathā prayatiṣyāmahe' aha prayatnavān bhaviṣyāmi | ityaddhamapi amanāyasa uḍḍiya eva | [ "sasambhramam" ( rā-, ta-)-"asambhra mama" ( vi-) ] ||
1.29.2
1 (a) āraṇyaka &c -raṇe sādhu iti raṇa+yat = raṇyam suitable for battle, i. e an open space न रण्यम् अरण्यम् a forest, नञ् तत्-। तत्र dṛṣṭa iti araṇya + vuñ = āraṇyaka a wild elephant vuñ is available in the sense by the Varttika "pathyādhyāya nyāyavihāramanuṣyahastiṣu iti vaktavyam"| Hence āraṇyakī hastī, āraṇyako manuṣya etc , but āraṇya paśu cot āraṇyaka paśu || (b) uṭaja etc -uṭaje gamanam uṭajagamanam | sahasupeti samāsa | sadyai | tādarthe caturthī| 2 sambhramam-sambhrama haste tvarā or mṛdvega| He was in haste to go back Compare -"भवतु प्रतिगमिष्यामस्तावत्" above But he waswai-
1.29.3
rājeti | 'evam' īdṛśam, apūjitatvāt punadarśanāya vijñāpayitu lajje ityākāra 'mā' brūta mā brūta | sambhrame diruktam | 'bhavatīnā' sādhuśīlānām, amulabhadarśanānāmityartha 'darśanenaiva' [ kimuta sambhāṣaṇena ityevakārārtha ] 'puraskṛto 'smi' satkṛtā'smi | puṇyadarśanānā darśanameva satkāra , mayā tu sambhāṣaṇamapi labdham | tat kathamakṛta satkāra iti bhāva | śakuntaleti | 'abhinavā' nūtanā yā 'kuśamūci ' kuśāyra tayā, darbhāṅkureṇa me caraṇam' [ caraṇaśabdo dviliṅgo'pi pusyeva bhūri prayukta ] 'parikṣata' gāḍha viddham 'valkalañca kuravakasya' kaṣṭakavahulasya pṛthakvaviśeṣasya 'śākhāsu parilagna ' dṛḍha saktam | gāḍhavedhāt dṛḍhasaṅgācca mocanevilambo bhaviṣyāṃta | tat 'yāvat' yatkālam 'etat' caraṇaṃ valkalañca 'mocayāmi,' kuśakaṭakāt kuravakaśākhāyāya ityatha, 'tāvat' tatkāla 'mā' paripālayata pratīkṣethām || [ rāghaveṇa apaṭhitametat ] || ( iti 'vyājena' chalena 'saha', chalapūrvaka 'vilambya' | rājāna punarapi draṣṭu chala eṣa udbhāvita ityartha 'niṣkrāntā' raṅgamañcāt vahiryātu pravṛttā [ ādikarmaṇi kta ] ) |
1.29.4
rājeti | 'nagaraṃ gamanaṃ' pratyāvṛttanaṃ tat 'prati' [ pratīti karmapravacanīyayoge dvitīyā ] “manda” mdaṃ 'autsukyam' utkaṇṭhā yasya tathāvidhaḥ adhunā sa hvatta 'asmi' | śakuntalādarśanena nagaragamanaṃ na icchāmi | 'anuyāyikān' anugāminaḥ 'sametya' samprāpya 'tapovanasya nātidūre' anatidūre [ nañarthena nañśabdena sahasupeti samāsaḥ ] “niveśayāmi' avasthāpayāmi | āśramapīḍā mā bhūta iti atidūre eva senāniveśaḥ karttavyaḥ tat kya nātidūre ityāha—'śakuntalāyā' śakuntalāviṣaye 'yo vyāpāra' pravarttanaṃ 'pravṛtti' tasmāt ātmānaṃ nivarttayitu, nivṛtta kartta na śakromi khalu | ata tapovanasya atidūre na gacchāmi || [ “nātidūre” ( rā, sa-)—“atidūre” ( ta, nyā, )—“nātidūreṇa” ( vi-) || “śakuntalāvyāpārāt” ( rā-, vi-, sa- ) “śakuntalādarśanavyāpārāt” ( ta-, nyā-) ] ||
1.29.5
gacchatīti | anvaya—prativāta nīyamānasya ketoriva mama hi śarīra puro gacchati, cīnāṃśukamiva asaṃsthitaṃ ceta paścāt dhāvati | vyākhyā—‘prativāta vātopratikūla 'nīyamānasya' uhyamānasya na tu svaya' gacchata [ kaitupace acetanatvāt, rājapace autsukyābhāvāt [ 'ketoriva dhvajasyeva' 'mama hi' mama tāvat 'śarīra' [ kaitupace dhvajadaṇḍa, rājapace vapu ] 'pura' agre 'gacchati' manda manda calati 'cīnāṃśuka cīnadeśodbhavaṃ dhvajacasanam 'iva asaṃ,sthitam' asthira cañcalam [ cīnāṃśukapade laghavaina hetunā vāyunā abhibhūtatvāt, ceta pacce śakuntalā vyāpāraṇa abhibhūtatvāt ] 'ceta ' citta 'paścāt dhāvati' javena yāti [matta' vegitāyā gatī dhāvādeśa ] | kartavyabuddhirmā nayati na tvahamito yāmi | tenāha dhvaja iva| śakuntalā ca vātasa itirikta | śarīra meṃ dhvajadaṇḍa iva, cetaśca dhvajavasanamiva | śakuntalārūpāya vātasakṛte pratikulamaha karttavyabuddhinā nīyamānaḥ | dehī me dhvajadaṇḍa ivamanda puro yāti, cetastu asthira mṛtaṃ dhvajavasanamiva paścāt dhāvati | atra iva śabdau dvi pāyya || [ "asaṃ sthita” ( ta-, vi-, nyā )—"asaṃstuta” ( rā, ma- ) ] || [ 'sarve' abhinetārau janā niṣkrāntā, ragamañcāt vahirgatā | tadānīmapi sakhībhyāṃ śakuntalā vahina gatā | ita pūrvaṃ gantumārabdhā hi sā | vyājavilambī'pi jñāta | adhunā ca sarve api, rājā sakhyau śakuntalā ca ityarthaṃ 'niṣkrāntā ] [ tata iti| ( 'vidūṣaka' iti śabdo nama sahāya vikṛtaveṣo vikṛtāṅgo brāhmaṇa viśeṣa' viśaṣya ' khinna iva lakṣyamāṇa 'praviśati' )| vidūṣaka iti| bho diṣṭam' aho me bhāgadheyam|
1.29.6
prātmana adṛṣṭasya garhaṇametat [ “diṣṭa daive bhāgadheyam” ityamara ]| 'mṛgayāśīlasya' mṛgayāratasya 'etasya rājño' duṣyantasya 'vayasyabhāvena' sakhitvena [ “vayasya snigdha savayā” ityamara ] 'nirviṣṇa' khinna 'asmi' { “nirviṇṇastvavasannātmana” iti phalam ]| “grīṣmeṇa” ātapena 'viralā' mandā 'pādapacchāyā' yāsu tathāvidhāsu 'vanarājiṣu' kānanaśreṇiṣu asmābhi aya mṛga' eṣa hariṇo dhāvati 'aya varāha' ito yāti śūkara eṣa 'aya śārdūla' eṣa vyāghra palāyate 'iti' evamprakāreṇa 'madhyāhne api' kaṭhoratamatāmupagate'pi dāhake'pi dinamadhye 'aṭavīta ekām aṭavīṃ gulma vihāya [ lyabalope karmaṇi pañcamī ] 'aṭavī' anyo gulma 'āhiṇḍyate' anudhāvyate| ityeva vihāre khedakāraṇam| 'patrāṇā galitaparṇānā 'saṅkareṇa' miśraṇena 'kaṣāyāṇi' kṣāraktāni [“kaṣāyo rasabhede syāt ityupakramya “surabhau lohite triṣu” iti medinī ] 'kaṭukāni' tīvrarasāni girinadīnā prasravaṇānāṃ 'ulāni pīyante' | iti pānīye khedakāraṇam| 'śūlapakva' yat 'māsa tena' bhūyiṣṭa bahula 'āhāra' bhojana 'aniyatā velā samaya, yasmin karmaṇi tat yathā tathā 'bhujyate' | arucikarau gurupākañca bhojana so'pi punarasamaye, iti āhāre khedasthānam| 'turageṇa' aśśena yat anudhāvana mṛgānusāraṇa tena 'kaṇḍinā' kuṭṭitā 'sandhaya' yasya tathāvidhasya me rātrāvapi nikāma' yatheṣṭa 'śayitavya' nāsti śayyāsevana na bhavati |
1.29.7
'tato rajanyāyaturthe yāme yadā svalpa supta tadā dāsyāputrai' ninditajanmabhi [ “putre'nyatarasyām” iti kutsāyāmaluk ] ebhi śakunilubdhakeṃ' pakṣigrāhai 'mahati eva pratyūṣe dandahakasya vanaveśanasya kolāhala' ārāve tena 'pratibodhito'smi yadya vihāre tathā pāne ca āhāre ca nathaiva punarma śayane khedaḥ-pakṣīme duddaṣṭam | 'idānīm' iti vākyālaṅkāre 'itahā mapi' etāvatā ca 'me pīḍā na niṣkāmati' na ne śśeṣerū avaśāmyam| 'tato duṣṭa' sphoṭasya 'upari piṭṭa' khuru sphoṭa' 'savṛtta.' jāta. [ eṣā laukikokti ]| tadeva darśayati-'dya' pūrvehin dine 'kila pṛṣṭhāsu avahīneṣu' paścāt sthiteṣu 'mṛgasya' anusāra anusarakha tena mṛgamanusṛtya ityarthe āśramapadaṃ tapovanabhūmi praviṣṭasya tatrabhavato rājño duṣyantasya, praviṣṭāya tatrabhavate ityarthe (caturthyarthyāne ṣaṣṭhī) tāpasakanyakā śakuntalā mama 'ghadhanyatayā' duṣṭadṛṣṭena 'darśitā'| manye manaiva damdhabhāgyaṃ rājñāna tatrāpahastitvā śakuntalāmasmai darśayāmāsa | 'sāmpratam' adhunā śakuntalā dṛṣṭvā ityarthe 'kathamapi' kenāpi prakāreṇa 'nagaragamanasya mano na karoti,' sarvathā nagaragamanaṃ parihartumicchati| 'evameva' ityākāreṇaiva cintayata.' durbhāgye daṇṭhyādokṣyato me ṣaṣṭhī' animīlatayo locanayo ' animīlatī locane anādṛtya ("ṣaṣṭhī ca anādare" iti cakārāt saptamī) 'rajano prabhātā' | 'kā gati' ka upāya' | sarvametat sahanīyam | yadyapi īdṛśamaniśaṃ kriyamāna' aṭha ca punarjāgrata eva rātriryātā, tathāpi kiṃ kariṣye ?
1.29.8
'yāvat ena rājana 'kṛtam' anuṣṭhitam 'ācāramāpta' sadācāra kulācārokta 'parikarma' sandhvā yadvā kṛtam ācārāt prāta' kṛtyaḥ parikarma ca yena tādṛśa 'prekṣya' drakṣyāmi [yāvadyoye bhaviṣyati laṭ] parikarmaṇi samāpte satvā tasmai ātmānaṃ nivedayāmi ityartha | ('parikramya' ra gamasya' parito gatvā 'avalokya' agrato dṛṣṭvā ca) eṣa 'priyo'me'vayasya' mitra, rājā ityartha 'vanapuṣpāṇāṃ mālā dhārayanti' yā tābhi, 'cāṇāsana' dhanu 'haste' yāsāṃ tābhi' 'yavanībhi' yavanaramaṇībhi' 'pravista 'veṣṭita' san 'ita eva' asyāmeva diśi 'bhāgacchati' | ayaṃ hi mṛgayā prati calita eva lakṣyate, māmapi madhya anivaṣyan āgacchati ityarthaḥ | 'bhavatu aṅgānāṃ bhaṅgena vikalau' jaḍa iva 'bhūtvā sthāsyāmi, yadi evamapi nāma viśrama' viśrāntim ('nodāttopadeśasya māntasyānācame " iti ghañi vṛddhiniṣedha ) 'labheya' | ( 'daṇḍaka' yaṣṭa': 'kāṣṭham avalabhya' tadāśritya 'sthita')| ("evameva cintayato me prabhātākṣṇoḥ rajano" (ta-, nvā-)-"adyāpi tathā tāmeva cintayata aṇo 'prabhāsamāsot' (rā-, vi-ma-,) || "kṛtācāraparikarmāṇa" (na) - "kṛtācāraparikṣma " (rā-, vi-) - "..." (tā-, nyā-) ]|| पूर्व, अपर, अधर उत्तर only not मध्य also But पा णिनि himself refers ahnasya ahanna anyatarasyāṃ ṅau"| Hence the inference is-'sarvo'pyekadeśa samāsa| Some go even further and say sarvo'pyekadeśa kālena samasyate| tasmin| (b) groṣma etc - grīṣma Heat ātapa, or Summer nidāgha| grīṣmeṇa viralā grīṣmaviralā scanty because of summer sahasupeti samāsaḥ|
1.29.9
pādena pibati iti pāda + pā + ka kattari - pādapa a tree, jātāvekavacanam| pādapasya chāyā pādapacchāyā the shade of a tree grīṣmaviralā pādapacchāyā yāsu| Or pādapānā chāyā pādapacchāyama| Neuter by the rule 'chāyā bāhulye' | grīṣmarājaya rows of forests tāmu| (d) ā+hiṇḍa gatī + laṭ te karmaṇi (hiṇḍyate, āhiṇḍyate, vyahiṇḍiṣa)| (e) āhāra vihāra, śayana these are the main 5 (a) patra &c.-sam together+kṛ+apa bhāve saṅkara mixture, patrāṇāṃ saṅkara admixture of leaves tena kaṣāyāṇi| sahasupeti samāsaḥ| (b) giri etc - girau bhavā' or girisambhavā nadya girinadya or girisya
1.29.10
nadyādīnāmupasaṃkhyānam" | 6 (a) aniyata etc - ni + yama + kta karmaṇi = niyatā restricted i e. fixed न नियता not fixed, i e irregular नञ्तत - । (b) शूले सक्तं तम् iti śūla + yat = śūlyam roasted on spites śūlyaṃ māṃsam spitted meat, karmadhā - | tena mūrcchiṣṭhaṃ itat - | (c) āhāra is a wide term including commentators have भुज्यते । 7 (a) turaga etc - anu + sṛ vegagamane + lyuṭ bhāve = anu + dhā + lyuṭ = anudhāvanam pursuit, taraṃ tvaritaṃ gacchatīti tara + gama + ḍa karttari = turaga a horse तेन अनुधावनम् galloping on horse-back इतत् - । This may kaṇḍitāḥ dislocated by galloping etc kaḍi bhedane curādau parasmai padī| klībatvamabhidhānāt iti vācaspati | tat yathā tathā | Qualifies śayitavyam | (c) 8 (a) tata etc - pratyūṣati dahati iti prati + ūṣa ka karttari = pratyūṣa dawn dāsyā putrai - It is a compound - aluk samāsa | dāsīputrai is śakuni Bird 'śakuni puṃsi vihage" iti medinī | teṣu lubdha a bird catcher sa eva iti svārthe ka | Or lubdha eva lubdhaka hunter śakuniṣu or śakunīnā lubdhaka | tai | anukte prayojake karttari 3yā | This is a contemptuous
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit