Abhijnanasakuntalam 3.17
Mitabhāṣiṇī 3.17
- Language
- Sanskrit
3.17.1
alamiti | 'āyāsena' abhyutthānaprayāsena 'alam' | vyartho 'yamityarthaḥ | sandaṣṭeti | anvayaḥ—āśu sandaṣṭakusumaśayanāni vimardditabisavalayāni muhurdviśadāni te aṅgāni upacāraṃ na arhanti vyākhyā—'āśu' jhaṭit 'sandaṣṭa' saṅga 'kusumaśayana' puṣpaśayyā yeṣu tathoktāni, 'vimarddita' niṣpīḍitaṃ 'bisavalayaṃ' yeṣu tathoktāni 'te gātrāṇi' aṅgāni upacāram abhyutthānapūrvakaṃ vandanarūpaṃ kṛtyaṃ cāṭūkti 'na arhanti'| saṃtrastatvāt jhaṭiti kusumāni viśanli, ata eva gātreṣu ca saṃlagnā bhavanti | mṛṇālavalayaśca parisaṃmardanānmlānatayo tāpataśca dahyamānatvādiva bhaṅgaṃ nītaḥ katham abhyutthānaṃ kriyate iti bhāvaḥ | [ "vimardditamṛṇālavalayāni", ta- kā |—"jhaṭitivinabhaṅgasurabhīṇi" (rā-, vi-, ma-) , | ita iti | 'vayasyaḥ' sakhā bhavān itaḥ kasmiṃścit sthāne 'śilātalasya ekadeśam alaṅkarotu' upaveśanena bhūṣayatu | iti śakuntalāyā lajjāṃ jñātvā 'vayasyasya' niyojanam | ataeva vatsya pūrvapakṣe idam upaveśanam | vayasyo jana ekāsanopaveśanamarhati | śakuntaleti | 'lajjayā', rājñā tathā śayyā parihṛteti vrīḍayā saha 'tiṣṭhati' 1 (a) alam balena—"vāraṇe hetvalamboścaiva' | "rucā saṃpradānamvāraṇā" iti vārtikam | (b) sandaṣṭa &c.—saṃ+dan+kta karmaṇi=sandaṣṭam
3.17.2
meaning "dhātvarthāntare vṛtterdhātorupasaṅgrahāt | prasiddheravivakṣātaḥ karmaṇo'karmikā kriyā" || akarmakatvāt karttari ktaḥ | In a similar sense compare—sandaṣṭasrarpūlavā—Act VII Infra śeyate yasmin iti śī+lyuṭa adhikakaraṇe=śayanam bed kusuma racita śayanam or kusumānā śayanama kusumaśayanam flower bed. Now see Tīkā (c) vimarddita &c—vi+mṛd + ṇic + kta karmmaṇi मापादितम । मृणालस्य वलयम् । She had only one bracelet Compare —praśithilamṛṇāṃlikavalayam—Ante (d) upacāram—upacaryyaṃ te anena iti upa + चर+घञ करणे = उपचार, customary formalities at the approach of the king 'upacārastu sevāyāṃ vyavahārīpacaryyayo " iti hema | 2 Reading—klāntabisabhaṅgasurabhīṇi—bhajyate iti bhañja + ghañ karmaṇi = bhaṅgaḥ a plece chedaḥ | klānto mṛdito yo visabhaṅgo mṛṇālacchedaḥ tena surabhīṇi is prefer vimardi tamṛṇālavalayāni | dayorpi | 'yuvayo anyasya anasya anyo'smin anukampyān vā 'anurāga dayo'pi' ubhayorpi bhavatī 'pratyakṣa' | bhavān jānāti 'iyaṃ mayi raktā ahañca asyām" iti— iyañca jānāti "rājñā mayi rajyati ahamapi rājani' eva sthite karttavyamapi ubhāvapi bhavatī jānīta | anyasya vākyaprayoga anāvaśyaka 'mayeormantra punar śakuntalāgatau me so'han-mā punaruktavādinom adhikavādinau, 'saprayojanasannidhau karoti' preṣya athobhi| vacanaprayojanantu nāmnā va | bhūrda iti | 'etat' vacanamityartha 'na parihāṣyama' vajranīyam | avaśyameva tathā vaktavyam, yata 'vivacita' vakta miṣṭa vastu 'anukta' sata 'anutāpa paścāttāpa 'janayati'| vṛddhi yaddvaktumicchati iti bhāva |
3.17.3
āpannati | 'rājñā', 'viṣaya' svādhikāra vasati' vasatya 'āpannasya' vipadgatasya [ karmaṇi kta ] janasya 'ārtti hareṇa' vipadvināśinā 'bhavitavyam—iti' yata 'eṣa' [vidheyapradhānāta pulliṅgatā] 'va' yuṣmākama 'dharma' | prajārakṣaṇa rājadharma iti manya | neti | 'asmāt' prajārakṣaṇāt 'param' adhika 'na nāsti | ayameva na paramo dharma | 1 (a) aṇo'nya &c—anu+rañja+ghañ bhāve=anurāga love anyasya vyatihāre sarvanāmno he vācya samāsavacca bahulam" | But owing to 'bahulam "dvevapadaskhādanyaparayorna samāsavat"—Bhattoji Now comes ma after first dhaka- see parahṛdayam, Ante (b) sakhausra 9 - sakhyā snehaḥ | mahusupeti samāsaḥ | sat sādhu vadatoti punarukta + vad + ṇini sādhukāriṇi kattari | tām | 3. [a] viṣaya &c - viṣaya is deśa kingdom 'viṣayo deśagocarī" iti trikāṇḍaśeṣaḥ | [b] ārtihare ṇa- ṛ + sṛ + ktin bhāve = ārtti distress pīḍā | "āttiṃ pīḍādhanuṣkoṭyo 'ityamaraḥ | tāṃ haratīti ārtti' + hṛ + ṣac karttari tācchīlye = ārttihara reliever of distress Here hṛ implies no lifting [samudyamana] hence ṣac bars ṇvu by the rule "harateranudyamane ṣac" | tena | anukte karttari tṛtīyā | 4 paścāt-adhikaraṇeparaśabdayoge pañcamī |
3.17.4
neneti| 'tana hi' tasmādveto' yata prajāraccaṇa vo dharma tata [ etacca satyamānavacana prati hetu ]--'iyama āvayo ' priyamasvī śakuntalā bhagavatā' prabhunā 'madanena tvāmuddiśya bhavanta viṣaya kṛtvā 'idama avasthāntara ' daśāviśaṣyama 'āropitā' gamitā| vipannā iva vipadyamāninī ityaya | 'tata' tasmāddheto yato vipadmā tata, [ etatta jīvitāvalambana prati hetu ] 'abhyupapattyā' anugraheṇa [ "syādabhyupapattiranugraha" iti koṣa] 'asyā jovitamavalambitumarhasi'| prakarṣa gate ṛtau ca parasparabhāve etanniya yojyaṃ vaca, tathāpi snehādbravīmi iti bhāva | bhadre iti| 'ama praṇaya' eṣā prārthanā abhyupapattyā jīvitāvalambanadūpā yāyā 'sādhāraṇa' samāna | yathā iya mā prārthayate tathā ahamapi imā prārthaye "abhyupapattyā jīvinamavalambyatāma" iti| tat te anena vacanena 'sarvathā' sarvaprakāreṇa 'anugṛhīto'smi' | śakuntaleti | [ 'priyaṃvadām' ( rā. vi. ma ) - "anasūyāma" ( ta. ā ) ]| haleti | 'anta pure' lacaṇayā tadvarttite kalatre yo 'viraha ' tena 'paryutsukasya' utkaṇṭhākātarasya 'rājaṣeṃ' uparodhena' rājarṣim anurudhya 'ki' labhyate na kimapi | prajārakṣyo'ya na hi maskṛte kintu antaḥpuravirahāta, tadananenasūparudhya |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit