Abhijnanasakuntalam 3.21
Mitabhāṣiṇī 3.21
- Language
- Sanskrit
3.21
sundarīti| he sundari' cārvaṅgi (gaurādi ) divasa panirvāṇa' cadhunāpi anala iva jvalati | te samavasthā' daśā ca iyam' īdṛśo | kti tena ityāhautasṛjeti| anvaya-nalinīdala kalpitastanāvaraṇa kusumaśayanam utasṛjya paribādhāpelavai aṅgai katham ātape gamiṣyasi ? vyākhyā-nalinīdalābhyo' gurutāpāt padmapatrābhyāmiva kalpita' racita snāvaraṇa' stanācchādana' valkalasthānīyamityartha yasmin tādṛśa 'kusumaśayanam' puṣpaśayyāma 'utasṛjya' tyaktā 'paribādhayā' parita santāpena 'pelavai' sukumāre 'aṅga' (karaṇe vā upalakṣaṇa tṛtīyā) 'katha' kena prakāreṇa 'ātape ravikare 'gamiṣyasi' | yasyā īdṛśa santāpa yat komalā śītalā ca puṣpaśayyā bhajanīyā bhavati, tatrāpi puna padmapatreṇa stanayostāpa kiñcidiva laghūkriyate, sā kadāpi ravikare vicaraṇa nāha'ti | ["snāvaraṇam" (rā-, vi-, ma-)-"stanāvaraṇaḥ" (ta-, nyā-) ] || balāditi| 'nivarttayati' niruddhā gamanāt virato karoti| pauraveti | 'paurava' he puruvalodbhava (prasiddha pauravāṇāṃ vinaya, ata paurava iti, kulanāmagrahaṇam) 'vinaya' sadācāra rakṣa' mā māṃ dūṣaya| avinayau mā bhu | 'madanena santaptā' pīḍitā 'api na hi ātmana prabhavāmi' nāhamātmana svecchayā kuvacit niyojayitu samarthā| prabhurasti me pitā kaṇva tameva me dātṛtvena pramāṇīkuru| (b) panirvāṇa -nir + vā + kta kartari = nirvāṇa when vāta 1s not the karttā; nirvātaḥ| Thus nirvāṇo divasa but nirvāto vāta - the wind has ceased The rule is "niṣṭhāśīrdhvayone" | na niśvāsaḥ | nañtat — | (c) samavasthā = sam + ava + sthā + ghañ karaṇe bhāve vā | 2 (a) kusumaśayanam — śī + lyuṭ adhikaraṇe = śayanam bed kusumānāṃ śayanam | tat | (b) nalinīdala &c — stanayoritthaṃ stanāvaraṇam | nalinyā dalam | nalinīdalena kalpitam | tṛttat — | nalinīdalakṛ taṃ stanāvaraṇaṃ yasmin | bahu — | (c) ātape — ātapati iti ā + tap + ac karmaṇi = ātapa sun or sun-light tasmin adhikaraṇe saḥmaḥ (d paribādhā &c — pari + bādha + gha ' śakuntalā — muñca muñca māṃ na khalvātmanaḥ prabhavasi ayama makhāna vyākṛta kimidānīmevaṃ kariṣyāsi | rājā — dhiṅ mūrkhe'sitā'smi | śakuntalā — na khalvahaṃ mahārājaṃ bhaṇāmi, daivamupālabhe rājā — anukūlakāridaivaṃ kathamupālabhyate | śakuntalā — kathamidānīṃ nopālabhyo yanmamātmana'naṅgaśaktva pauruṣeṇo bharttari | rājā (sagarvvam )—
(śakuntalā śaṅkayaiva) rājā,— katham tṛṇam iva māṃ paśyasi (utpatya paṭīyastvamācarate)| 4 (a) ātmana —śeṣe ṣaṣṭhī | ātmana sambandhe prabhavāmi ityartha | (b)
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit