Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 3

Mitabhāṣiṇī 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1.1

tata iti—[ 'kuśān ādāya' gṛhītvā 'yajamānasya' kaṇvāśramasvāminaḥ kasyacit ṛtvija 'śiṣya' chāva 'praviśati' ] | aho iti | 'aho' āścaryya m | 'pārthivo' rājā 'duṣyanto mahān anubhāva' prabhāvo yasya tādṛśa | 'śatabhavati' mātre tasmin'āśrame praviṣṭamātre eva' yadaiva praviṣṭa sa tadaiva, 'na karmāṇi' kriyā 'nirgatā upadravā upaplavā' vighnā yeṣāṃ tathāvidhāni 'mavṛttāni' jātāni [ "mahānubhāva pārthivo" ( ra , vi ]—"mahāprabhāva rājā" —[ta0, nyā0, ma- ] || “praviṣṭamātre” [ rā, vi ] 0—“yena praviṣṭamātre” [ta nyā ma- ] || 'mavṛttāni" [ ta0, nyā- ma- ]—"pravṛttāni bhavanti” [ rā- vi,] | keti | anvaya —bāṇasandhāne kā kathā | sa hi dūrata jyāśabdenaiva dhanuṣa huṅkāraṇeva vighnānapohati | vyākhyā—kimayamupadravābhāvo bāṇena kṛta ? na ityāha— 'bāṇasya sandhāne' dhanuṣi yojane 'kā kathā' | tasya kṛtyaiva nāsti | 'sa hi' nūna ma, dūrataḥ 'jyāyā' dhanurguṇasya śabdenaiva tanmātre ṇāpi, 'dhanuṣa ṅkāreṇa' huṅkatyā 'iva' [anutprekṣā], vighnān dṛṣṭivighātakān 'apohati' nirākaroti | [dhanuṣi rūdradhamāropa | huṅkāraśabdā hi rūdrā | jyāghoṣeṇa rākṣamā palāyitāḥ | manye nāyaṃ jyāśabda kintu rudrarūpa tasya dhanurvva huṅkāreṇa vighnān niragām ] | yāvaditi | 'imān' samgṛhītān 'darbhān' kuśān vaidyā' yajñavedikāyā 'sa staraṇārthaṃ parita pātanāthaṃ 'ṛtvigbhyaḥ yajamānebhyaḥ | [ 'ṛtvig duṣṭak —" iti krin nipātita ] 'upaharāmi' nayāmi | nītvā tebhyo dadāmi |

3.1.2

parīti | [ 'parikramya' raṅgamañca parito gatvā avalokya 'ākāśe' alakṣya āha | raṅgārūḍhi sthitvā pātra' sambodhya yat kathyate tat 'ākāśe' ] | 'idam uśīrasya' vīra--śākhātapasya 'anulepana' dehasparśa 'mṛṇālavanti' mṛṇālasahitāni 'nalinīdalāni' padmapatrāṇi 'ca kasya' arthe nīyante 'śruti' śravaṇam 'abhitīya' rūpayitvā | iti vacanam aśrutamapi śrutamiva nāṭayitvā | [ 'śrutimabhitīya' (ta, vi, na- ma-) - "ākarṇya" (rā- ) ] || kimivi | 'ātapena' sūryeṇa grīṣmeṇa vā 'laṅghanāt' abhibhavāt śakuntalā 'balavat' atyartham 'asvasthā' aprakṛtisthā, kātarā iti yāvat jātā, 'tasyā' śakuntalāyā 'śarīrasya nirvāpaṇāya' tāpavinodāya etat sarvvam 'iti bravīṣi kim' ? 'yathāt' yatnamāśritya [ lyablope pañcamī ] 'upacaryyaṃtāṃ' sevyatā sā | mā hi' śakuntalā 'tavabhavataḥ' mānyasya 'kulapate' annapānādidānena suniścalaśvarasya kaṇvasya 'ucchvasita' niśvāsavāyu, prāṇabhūtā-vidheyaviśeṣaṇametat | ataeva cintanīyā sā | ahampi tāvat vaitānika' yājñika 'śāntyudakam' pāpacchāntijala gautamīhaste śaste śakuntalārye 'visarjayiṣyāmi' preṣayiṣyāmi ['priyaṃvade yathādupacaryyatām' (ta- nyā, ma-)-"tarhi tvarita gamyatām" (rā-, vi) || 'mā hi tavabhavata " (ta- nyā- ma)- "sakhi mā khalu bhagavataḥ kaṇvasya" (rā- vi-) ] || viṣkambhaka iti | yata svaya sūkṣmamapi kathāyāḥ aṃśadvaya yojayati tata viṣkambhaka iti kathyate | "vṛttavartti ṣyamānānāṃ kathāṃśānā nidarśaka | saṃkṣiptārthastu viṣkambha ādāvaṅkasya darśita" ||

3.1.3

2 [a] mahānubhāva —anugato bhāva iti anubhāva majesty prāditat—| "ṣṇeśranthojñe'nupasarge" ghañ has to be attached to bhū only when no upasarga precedes Or anubhāvayati iti anu+bhū+ṇic+aca karttari=anubhāva | neuter 'mātra kātsye'vadhāraṇe" | praviṣṭa eva praviṣṭama tram | tasmin || Here nothing else एव implies अवधारण regarding to time— —Even Thus praviṣṭa ityetat pramāṇamasya iti praviṣṭa+mātrac =praviṣṭamātra one of bahu—| (c) nirastā upadravā yaiṣā te nirupadravā viha—| Also see Tika from distance dūre sthitvā iti lyablope—” adhikaraṇe pañcamī | This "ādyādibhya upasaṅkhyānam"| [c]—huṅkāram iti hum+kṛ+ghañ bhāve =huṅkāra a growl. hum is anukaraṇa and gatisañjñaka by the rule "anu enemies So does his bow [d] अपोहति—अप+ऊह+लट् ति dabhāyūhornna vacanam" |

3.1.4

5. [a] yāvat-avadhāraṇe| [b] vedi &c.-samantāt staraṇam iti sam+stṛ+lyuṭ bhāve=saṃstaraṇam strewing vedyā saṃstaraṇam| tasmai yathā tathā| "arthena nityasamāsa-" iti ṣaṣṭhītat-of the nityasamāsa class Qualifies upaharāmi| kriyāviśeṣaṇatvāt klībatvam| For strewing of Kusa grass round the altar, compare,"amī vediṃ paritaḥklṛptadhiṣṇyā samiddhantaḥ prāntasaṃstīrṇadarbhā |-Act IV kiṃ bravīṣi &c.-"kiṃ bravīṣyevamityādi pātraṃ bravīti yat| śrutvevānuktamapyekastat syādākāśabhāṣitam" [b] asvasthā-svasmin tiṣṭhati iti sva+sthā+ kakattari = svasthā at ease, na svasthā| (c) śarīra &c -nir + vā often labhya sukhanirvāpaṇam"-Infra nirvāpya priyasandeśaiḥ sītāmakṣṇoraśīuta-Raghu. &c. nir + vā + ṇic + lyuṭ bhāve = nirvāpaṇam soothing śarīrasya nirvāpaṇam tasmai| tādarthya caturthī| (d) ucchvasitam-ud+śvasa+kta bhāve Lit the breath, here-Life, cp "tvameva tanvī ekamātramucchvasitam"-Kad 7 (a) vaitānikam-vitanyate iti vi+tana+ghañ karmaṇi=vitāna a sacrifice yajñaḥ | 'vitāno yajña ulloce vistāre punnapuṃsakam' iti medinī| vitāne bhavam iti vitāna+ṭhaña adhyātmādi| (b) śāntyudakam śama+ktin bhāve = śānti relief śāntyarthamudakam| śākapārthivādi| (c) asyai "karmaṇā yamabhipraiti-" iti sampradāne caturthī| (d) gautamīhaste-It is the ādhāra or visarjane See next (e) visarjayiṣyāmi-The ṇic here is svārthe as in'rāmo rājyamakārayat", "āhvāyakān bhūmipaterayodhyāṃ vyasarjayanmedini place' Compare "visṛjya mayi dṛkṣāni" "diśāmudānteṣu sasarja dṛṣṭim,"

3.1.5

l vikṣabhnāti iti viṣkambhaḥ| pacādyac| sa eva viṣkambhakaḥ| It is a employed "madyena madhyamābhyāṃ vā pātrābhyāṃ samprayojitaḥ| śuddhaḥ syāt sa tu saṅkīrṇo nīcamadhyamagocaraḥ || This is a śuddhaviṣkambhaḥ| madaneti| ('madanena' kandarpeṇa 'bādhāṃ' bādhana kandarpakṛtāṃ pīr̤āṃ 'nirūpya' abhinaya āha ) 'bhagavan kusumāyudha' puṣpadhanvan kusumeṣo va [ "aravindamaśokañca cūtañca navamallikā nīlotpalañca pañcaite pañcavāṇasya sāyakāḥ |" ] 'tvayā candramasā' candreṇa 'śva' dvābhyāmapi yuvābhyām 'viśvasanīyābhyām (ekastāvat komalakusumena praharan, anyaśca himaṃ vikṣiran viśvasanīya ) 'kāmijanānāṃ kāmināṃ 'sārthaḥ' samūha, 'atisandhīyate' badhyate| naiva tvaṃ mṛdu praharasi, nāpyasau candraḥ śītaraśmiḥ kāmiṣu|

3.1.6

taveti| anvayaḥ-tava kusumaśaratvam indo śītaraśmitvam, idaṃ dvaya madvidheṣu ayathārtha dṛśyate| indu himagarbhermayūkhe agni visṛjati tvamapi kusumabāṇān vajrasārokaroṣi| vyākhyā-'tava kusumāni' komalāni puṣpāṇi 'śarā' bāṇā yasya tasya bhāva' tattvam| 'indau' candrasya 'śītā' himā 'raśmaya' kiraṇā yasya tasya bhāva tattvam| 'ida dvaya dvayasaṅkhyakavastu 'sama' iva 'vidhā' prakāro yeṣāṃ teṣu kāmiṣu ityartha', ayathārtham arthasya abhidheyasya ananurūpam asadṛśa dṛśyate anumīyate'| kāraṇamāha-'indu' himaṃ garbha' āntaro bhāgo yeṣāṃ te 'mayūkhai,' kiraṇai (karaṇe 3yā) 'agni' visṛjati' vikṣipati tvamapi kusumabāṇān, puṣpaśarān, pavisārān, vajrasārān, karoṣi| na hi kusumasya marmabheditā himasya vā dāhakatā asti, tata puṣpaśara śītaraśmirindra iti vañcanā na kāminām| ("madanabādhāṃ nirūpya" ityata ārabhya "parikramya" ityata prākpapya na prakṣiptamiva bhāti| madhya ṅge indukiraṇasya tīkṣṇatāvarṇanaṃ nātīva ramaṇīyam) || 1 (a) kusumāyudha-āyudhyate anena iti ā+yudha+ka karaṇe ghañarthe= आयुधम् weapons [includes bow and arrow] कुसुमम् आयुधमस्य । satasa bahuvrī | [b] atisandhīyate-ati+sam+dhā+laṭ te karmaṇi | ati+ sam+dhā means to cheat' Compare "parātimandhānamadhīyate yai vi punarimāmatisandhāya labhyate" Act. V.

3.1.7

2 [a] ayathārtha m-artha sā abhidheyasā yogya yathārtha m agreeing with ted with madvidheṣu in the first half In madvidheṣu agniṃ visṛjati the saptamī is aupaśle ṣike ādhāra| | But madvidheṣu ayathārtha m and madvidheṣu vajrasārīkaroṣi have viṣaye saptamī | [c] vajra etc.-vajrasā sāra vajrasāra | sa iva sāro yeṣā vajrasārān karoṣi iti vajrasāra+cvi+kṛ+laṭ si| A Calcutta Editor

3.2

tata iti| kāmayate iti śvānaci cāgamaśāsanamanityamiti muki akṛte 'kāmayāna' āsamadana ityarthaḥ ('kāmayānaśabda siddho'nādireva' iti vāmanaḥ)| tasya avasthā kāmayamānāvasthā| sā iva avasthā yasya tathāvidhaḥ, kṣīra pāṇḍurākṛtirityarthaḥ.
("saptamyaṇḍānapūrvasyottarapadalopaśya vaktavyaḥ” iti bahuvrīhi) rājā 'praviśati' [ kāmayāna' [ rā-ṭīkā, vi-) “samadana” ( ta, nyā, ma-, ) ] || jñāne iti anvaya –tapaso vīyyaṃ jāne | sā bālā paravatī iti me viditam | tathāpi ida hṛdaya mato nivarttayitum dhala na paśmi | vyākhyā--'tapaso vīryaṃ' hyadīṣya 'jāne' tapobalena mām paparādhina dagdhu samartho muni iti me jñātam | tat munim prasādya śakuntalāpariṇaya sambhava | sā bānā śakuntalā 'paravato' paratanā, pitrājñāparttinī 'iti' etadapi 'me viditam' | pato gāndharva ṇāpi vidhinā ne yamasannihite pitari udvāhā | tena hi samprati śakuntalārūpāt vastuno mano nivarttaya piturāgamana pratīkṣasva iti ceta na—'tathāpi' eva samprati kanyā lābhe prasambhave'pi 'ida' hṛdayam' etanme citta mata śakuntalārūpāt vastuna (vāraṇārthānāmīpsita iti papādāne pañcamo) nivarttayitu vārayituma ala samartho na śakmi na bhavāmi| padaya mana, palabhye prāṇasaśaye pravarttate ki karāni | [ “baḍaśaddhi” ityādi (rā-vi-) - "na ca nimnādiva salila nivarttate me tato hṛdayam' ( ta-, nyā-, ma- ) || pta para tarkavāgīśavyāpakhyānānadādāmām- ' bhagavan manmatha kutasta kusumāyudhasya satata kṣayamaitat | ( smṛtvā )--
api ca” iti ||

3.4

'athavā' iti pakṣāntare | aniśamiti | anvaya –madirāyatanayanāṃ tāmadhikṛtya praharati iti yadi ( tadā ) makaraketu nitya manaso rujamāvahannapi me abhimata | vyākhyā—'madire' mandavepamāne āyate' viśāle ca nayane yasyā tām ("sauṣṭhavenāparityaktā smerāpāṅgamanoharā | vepamānāntarā dṛṣṭimaṃdirā parikīrtitā ||" iti raimādri ) 'tāṃ' śakuntalām 'adhikṛtya' viṣayīkṛtya 'praharati' māmiti śeṣa 'iti yadi' yadyeva bhavati, tadā makaraketu ' kāma 'aniśa ' satataṃ 'manaso ruja ' vedanām 'āvahan' kurvan 'api me abhimata' sammata | śakuntalāyo kāmī me iti cet, kāmajā pīḍā api sukhadā ityartha | ( vidyāsāgarapādā eta na paṭhanti | tucchārtho'yaṃ pracito vā) | [ ita uttaram—"adyatane vasupālabhasya te na māṃ pratyanukrīśa | dṛṣṭaiva saṅkalpaśataigjasumanaṅga nīto'si mayā'hiḍam| śrotavya cādya śaśaśropakaṇṭhe madhye va yasya va śārvamoca | (sakheda parikramya) ° iti ( ta-, nyā- ma- )] |
sakhedamiti | ( 'khedena' cārthyā 'saha' yathā tathā 'sakhedam' sātmānam vidrūpya darśayitvā ityartha )—keti | 'karmaṇaḥ' yāgakarmaṇi saṃsthite niṣpanne sati 'sadasyai samākhyai sādare 'anujñāta.' susampanno yāga, ściṣṭhāmyatu bhavān iti kṛtānumati 'khidra prāptakhedam 'sātmana kva nu khalu vinodayāmi' vinoda kārayāmi [ "tatkaroti tadācaṣṭe" iti ṇic | tato hetumaṇṇic ]| 'na ca priyāyā' śakuntalāyā eva 'darśana muktvā' 'anyat' sadṛśatara kiñcit 'śaraṇam' rtārna| taddarśanādeva yadi vinode syām nānyata [ "sakhedamātmānam" (ta, nyā-)—"sakhadyānam" ( rā- vi, ma-) "na ca priyādarśanāt" (ta-,nyā-)—'ki nu khalu me priyādarśanāt" (rā-, bi- ma)]|

3.5

sūryyeti| (hetvantaraṃ yāha 'sūryyam avalokya' dṛṣṭvā) 'śakuntalā prāyeṇa' bāhulyena na tu niyatameva 'latānāṃ valayāni veṣṭanāni latāveṣṭitasthānāni santi yeṣu teṣu 'mālinītīreṣu' mālinīnadyāstaṭeṣu 'sakhījanena' priyaṃvadayā anasūyayā ca 'saha imām ugraḥ' kaṭhoraḥ 'ātapo' raviḥ, ravikara ityarthaḥ yasyāṃ tādṛśikāṃ 'velāṃ' kālam 'gamayati' ativāhayati|
anayeti| 'sutanuḥ' anavadyāṅgī śakuntalā 'anayā bālapādapānāṃ vīthyā śreṇyā vīthiśobhitena vartmanā ityarthaḥ 'aciram' adhunā eva 'gatā iti tarkayāmi' manye| 'kutaḥ' eva bravīmi iti cet—
sammīlantīti| anvayaḥ—tayā avacitapuṣpā vandhanakośāḥ na tāvat sammīlanti| amī kisalayacchedāśca kṣīrasnigdhā dṛśyante| vyākhyā—'tayā' śakuntalayā 'avacitāni' lūnāni gṛhītāni 'puṣpāṇi' yebhyo yebhyo vā tādṛgvidhā 'bandhanakośāḥ' vṛntakośā 'na tāvat sammīlanti' saṅkocitā bhavantīva| 'amī' dṛśyamānāḥ| chidyante eṣu iti cchedāḥ cchedāvakāśā [adhikaraṇe ghañ]| 'kisalayānāṃ cchedāḥ' chinnāḥ kisalayā vā, te ‘ca kṣīreṇa’ cchedanamāgāt sruteṣa draveṇa ‘snigdhā’ bhrādrā ‘dṛśyante’ lakṣyante | [rāghavī vidyāsāgarapāṭhāt “parimlāyadalaukā” ityata “kisalayacchedau” iti yāvat na paṭhanti] ||

3.7

parikramyeti| 'parikramya sasparśaṃ' vātasa sparśaṃ 'rūpayitvā' sākāraṃ kṛ dabhinītha| aho iti| 'aho' harṣe| prakṛṣṭena vātena subhagaṃ hṛdya 'ayama uddeśa' vanavibhāgaḥ| śakyamiti| anvayaḥ-atra anaṅgatapte aṅge aravindasurabhi mālinītaraṅgāṇāṃ kaṇavāhī pavana aviralam āliṅgituṃ śakyam| vyākhyā-atra pradeśe 'anaṅgena' kāmena 'tapte' pīḍite prādutkāmakṛtatāpe 'aṅge' 'gātre [anukte karttari tṛtīyā] 'aravinde' kamale 'surabhi' padmagandhi ghrāṇatarpaka mālinyā taraṅgāṇāṃ vīcīnāṃ 'kaṇavāhī śīkaravāhī, suśītatvāta sarvāṅgatarpaka ityartha 'pavana' vāta. avirala gāḍha' yathā tathā 'āliṅgituma' āśvi ṣṭa 'śakyam' madanakṛte aṅgadāhe surabhiśītavātasevana hitam| tacca ihaiva sambhavati iti bhāva | śakisahośca" iti karmaṇi yat| etat śakyam etadaśakyam iti prayuna sāmānyato liṅgavacanadve yadicchayā eva vastuviṣaya | ata śakyeṣu pavanasya antarbhāva | na hi sādātmakata śakpapavanayorviśe ṣyaviśeṣaṇabhāva | tena "śakya pavana 'ityādyaśva, "śakyamiti rūpaṃ viliṅgavacanasyāpi karmābhidhāyau sāmānyāpakramāta" iti vāmana]| [ 'śakyama" ( rā-, vi-, ma- )-"śakya" (ta-, nyā-) "aviralam" (rā-, vi-, ma-) - "nihṛ ṣṭam" (ta-, nyā-) ] | sañcityeti| 'asmin vetasai parikṣipte veṣṭite 'latāmaṇḍape' latāgṛhe 'saṃnihitayā' samīpopasthayā śakuntalayā' bhavitavyam| anuma nakāraṇamāha 'tathāhi'amīti| anvaya —pāṇḍusikate yasya dvāre purastāt samunnatā, jaghanagauravāt paścāt avagāḍhā, abhinavā padapaṅkti dṛśyate| vyākhyā - 'pāṇḍava pāṇḍuvarṇā. 'sikatā' vālukāḥ yasmin tādṛśe [sikatāśabda striyāṃ bahutve prāyeṇa, kvacit ekatve - api ] 'yasya' latāmaṇḍapasya dvāre purastāt' purobhāge, aṅguliṣu, viśeṣata. aṅguṣṭhayoḥ ratyarthaṃ 'abhyunnatā' udaśvannibhṛtā 'jaghanasya' nitambasya 'gauravāt' gurutvāt' 'paścāt' gulphayo 'avagāḍhā' gabhīraṃ gatā, na tu kevala gāḍhā 'abhinavā' mayā kṛta 'padapaṅkti dṛśyata' eva daraṇyoccatvamarditāvama |
yāvaditi | 'viṭapānāṃ' śākhānām 'antareṇa' avakāśana [ 'antaramavakāśavadhiparidhānāntarḍi bhedatādathya" ityamaraḥ] 'avalokayāmi' katra śakuntalā vasti na vā iti paśyāmi [ yāvadyoge bhaviṣyati laṭ ] | parikramyeti | 'tathā kṛtvā' viṭapāntareṇa dṛṣṭvā, śakuntalā avāsta iti jñātvā 'saharṣam' āha | aye iti | 'aye' harṣe | 'me mayoḥ' santaptayo' locanayo 'nirvṛti' nivṛṃttipradaṃ sukhakara vastu 'labdham' | tadeva sphaṭa kathayati- 'kusumānām āstaraṇa' tena kṛta kusumairāsta tama ityartha' 'śilāpaṭṭa' prastarattala 'adhiśayānā' prastarattale śayitā | ["adhiśīṅsthāsāṃ karma" ityādhārasya karmatvam] 'me manorathānāṃ manoratheṣu vā priyatamatvāt priyatamo manoratha, śakuntalārūpa padārtha, 'sakhībhyām upāsyate' sevyate, upacāryate iti yāvat | [''upāsyate'' (ta-, nyā-)-"anvāsyate" (rā-, vi-, ma-) ] || bhavatviti | 'bhavatu' āsāṃ viśvāsena 'kathitāni' bhāṣitāni [napusake bhāve ktaḥ] viśrambhasa lāpān 'śrośyāmi' |
sakhyau ( upavījya sasneham ) -halā saundale, avi suhāyadi de ṇaliṇīpattavāḍho [ halā śakuntale, api sukhāyate te nalinīpatravātaḥ ] |

3.8.1

('sabhil ṣa nirvaṇya' maspṛha vilokya vicintya' dhyātvā samādhatta ) 'athavā' pakṣāntare' sandehena' saśayena kṛtam alam [ kṛtamiti vyarthārtha' avyayam | "sābhilāṣa nirvaṇya" ( rā-, ta-, nyā-, ma )--vicintya (vi) || staneti | anvaya - priyāyā sābādha stananyastośīra praśithilamṛṇālaikavalayam ida vapu kimapi kamanīyam | yuvatiṣu manasijanidāghaprasarayo tāpa sama kāma, grīṣmasya aparādha tu eva subhaga na | vyākhyā-priyāyā' śakuntalāyā' sābādhayā' por̤ayā saha vartamānam, ataeva 'stanayo nyastam' arpitam 'uśīra' varamūlānulepo yasmin, tathokta "praśithilam' atiślatha 'mṛṇālasya' visasya ekam eva valaya kaṅkaṇa 'yasmin' tat tathoktam 'ida' dṛśyamāna 'vapu' śaraura 'kimapi' anirvacanīya yathātathā 'kamanīya' manoharam | 'yuvatiṣu' striyeṣu 'manasijasya' manmathasya kāmasya ( "tatpuruṣe kṛti bahulam" iti saptamyā aluk ) 'nidāghaprasarasya' grauṣmadhikasya ca 'tāpa' jyāla sama kāma' tulya dṛśyāpattavyena | yadyasya nidāghasya vyaparādham' aparādha (napusaki bhāve kta ) tu yoṣatkṛta atikrama puna evam' īdṛśa subhaga' sundara na' | kāmatāpāt kamanīyatāṅgaṅgati śakuntalāyā kāmaja eva ya tāpa na nidāghaja | tadāha "athavā kṛta mandehaina"| [ "śithila" ( ta-, vyā-, ma )—"praśithila' ( rā-, vi, ) || "kimapi kamanīya " ( rā-, vi )— 'tadapi kasana ya" (ta-, vyā ma- ) ||

3.8.2

aneti| 'gāndharvvaṃ' duṣyantasya prathamaṃ darśanaṃ mamāśayya tata 'ārabhya paryutsukā iva' utkaṇṭhitā iva śakuntalā lakṣyate| 'kiṃ nu khalu' api vā [vitarkayasya praśna] 'asyā ayamīdṛg' eṣā pīḍā sa' rājarṣi' reva nimittaṃ' kāraṇaṃ yasyā stādṛśī bhavet'| duṣyantārthe iyaṃ kliśnāti kim | anasūyeti| etadapi priyaṃvadāṃ prati janāntikameva| 'īdṛśī āśaṅkā hṛdayasya' hṛdayamevam āśaṅkate [hṛdrogavān kartari ṣaṣṭhī]| duṣyantasyārthe asāvetādṛg ityahamapi manye| 'kimapi' vastu praṣṭavyā asi' tvāmahaṃ kimapi praṣṭumicchāmi (pracche'rapradhānakarmaṇi tavya) 'balīyān' pravala khalu te santāpa' | gurvī te vedanā ataḥ pṛcchāmi kiñcit | śakuntale'ti ( 'pūrvvāṅge'na' pūrvakāyèna śayanāt' śilāśayyāyā utthāya') ["śayanādutthāya" (rā-, ta-, nyā-, ma )—'puṣpaśayyāmudasyā" (vi-) ] || hale'ti| vaktu kāma' abhilāṣo yasagā tādṛśī asi' vaktu micchasi [ lupye'da varāma kṛto tumkāmamanasorapi" iti tumo rūpopa ] | hale'ti| vaya madana kāma gatasā prāptamasā kāmasambandhana ityartha' vṛttāntasā vārttāyā na abhyantarā na tacchajñā | ajñātāmadanavṛttāntā vayam| svaya na kāmayamānā vaya nāpi dṛṣṭa kāmayamāna kaścita jano'smābhi | 'itihāsaspritā' ye nivandhā granthā teṣu kāmayamānānāṃ kāmināṃ yādṛśī bhavasthāmūyate tādṛśī te prekṣe| nānubhūtā na ca dṛṣṭā kintu śrutā| ki nimitta kasmina nimitte [nimitta kāraṇahetuṣu sarvāṃsāṃ prāyadarśanam—iti prathamā ] | [ "anabhyantarā khalu vaya madanagatasya" ( rā, vi-, ma-)—alamthāntarā vaya te manogatasya (ta, nyā-) ] |

3.8.3

vikāraṃ'ti| paramārthaṃ' paramārthaṃ sattvam| sattvata svarūpata | vikriyate anyathāpādyate anena iti vikāra vikṛtikārakam 'ajñātvā pratikārasya' pratikriyāyā 'anārambha khalu' ananuṣṭhānameva prāpnoti| ajñāte roge kimauṣadham ityartha' | anasūyeti| madīyastarkaḥ sandehaḥ—api kāmajā pīḍā asyā—ityevarūpaḥ anasūyāmapi anugataḥ prāptaḥ| anasūyāyā api ayameva sandeho jātaḥ| 'me' mama darśanam anumānaṃ svābhā ātmanaḥ abhiprāyaḥ abhilāṣaḥ tena tadanusāreṇa 'na hi' naiva| eva—cātmābhiprāyasambhāviteṣṭajanacittavṛttiḥ prārthayitā viḍambyate iti yat prāk mayā uktaṃ tadasatyam| anyathā kathamanasūyā api tathaiva manyate ? balavāniti| me abhiniveśaḥ yatnaḥ balavān khalu asti hi me gopanecchā prabalā| idānīmapi adhunā eva munirvandhaṃ pṛṣṭā api etayoḥ [sakhi ṣaṣṭhī] sahasā atarkitameva nivedayituṃ vijñāpayituṃ na śaknomi| sakhīti| sakhi śakuntale eṣā anasūyā suṣṭhu yuktaṃ bhaṇati bhāṣate| yāvat yātaṅka' vyādhiṃ kimupekṣase kathamavajānāsi| ["viṣaṃ vyādhirupekṣita" ]| khalu' pratidinameva aṅge' kapolādibhiḥ parihīyase hīnā bhavasi| vyādhinā 'ṅgāni te śuṣyanti| kevala lāvaṇyamayī lālityapūrṇā chāyā kāntiḥ tvāṃ na muñcati| ["sakhi suṣṭhu" (vi)—"sakhi śakuntale suṣṭha" (rā- ma)-"suṣṭhu". (ta- mgā-) ]|

3.8.4

avitatheti | 'tathā' satyam | avayametat | vigata tathā akṣāt iti 'vitatha' mithyā | na vitatham 'avitatha' satyam | satyatve kāraṇamāha 'tathā hi' iti | kṣāneti | kṣānam = kṣānana kṣāmakṣāmakapolam | ura kāṭhinyamuktastanam | madhyaḥ śrāntataraḥ | prasau prakāmavinatau | chavi pāṇḍurā | madanakliṣṭā iya pavāṇaṃ śoṣayena marutā spṛṣṭā latā mādhavī iva, śocyā ca priyadarśanā ca bhālakṣyate | vyākhyā - anudivasam aṅgairihaparikṣīyate iti 'kṣāmanam' asyā mukha 'kṣāmakṣāmī'īṣatkṣāmī ("prakāre guṇavacanasya" iti dvirvacanam ) 'kapolau' gaṇḍau yasmin tathāvidha jātam | uraḥ' vakṣa 'kāṭhinyena' dṛḍhatayā muktau' vimuktau stanau' yasmin tathāvidha jātam, 'madhya' 'udara' śrāntatara ' atiśayena kṣīṇo jāta ( buddhisthāṃ pūrvāvasthāmapekṣya prakarṣavivakṣayā tarap )| 'asau' skandhau 'prakāmam' atyatha 'vinatau' vimūrttī | 'chavi 'mūrti' pāṇḍarā' pāṇḍuvarṇā jātā | ataeva 'madanena' kāmena 'kliṣṭā' pīr̤itā 'iya' śakuntalā 'patrāṇāṃ śoṣaṇena' śoṣakārakeṇa 'marutā' vaiṣavāyunā spṛṣṭā' tār̤itā 'latā mādhavī iva śocyā' anukampanīyā, chavi ca lāvaṇyamayī chāyā imāṃ na muñcati iti 'priyadarśanā ca' madhurākṛtiśca 'ālakṣyate' bābhāti || [“kliṣṭā” (rā-, vi-, ma-) - 'mlānā' (ta-, nyā)] |

3.8.5

sakhīti| 'kasya vā anyasya' janasya ( sambandhavivakṣayā ṣaṣṭhī ) 'kathayiṣyāmi'| yuvayòreva kathayiṣyāmi nānyasya | 'kintu idānīm' adhunā, etaddukkhā ityarthaḥ, 'yuvayoḥ' (karmaṇi ṣaṣṭhī) 'āyāsayitrī' kleśadāyino 'bhaviṣyāmi'| duṣkaro me pīḍodarekaḥ tadarthe prayatamānayoryuvayo mahān āyāso bhaviṣyati| [ "kintu āyāsayitrī" (ta-, nyā-, ma- )—"āyāsayitrī" ( rā-, vi- )] || ata iti| vyādhirmahān, upaśamo duṣkara 'ataeva nirbandha' āgrahyātiśayaḥ asmākam | 'duḥkha' pīḍā 'snigdheṣu' suhṛdyukteṣu 'janeṣu saṃvibhakta' kṛtavibhāga' sat 'sahyā' soḍhuṃ śakyā 'vedanā' āghāto yasya tathāvidha 'bhavati hi'| [ "ataeva" ( ta-, nyā- ) "ataeva khalu" ( rā, vi, ma ) || 1 (a) āyāsayitrī—ā + yasa + ṇic + tṛc + karttari striyām one snigdha &c.—snih + kta karttari varttamāne = snigdhā affectionate, tādṛśo janāḥ| कर्मधा—। Now see Tika

3.10

pṛṣṭeti | anvaya – iya bālā samadu khasukhena janena pṛṣṭā [ sato ] manogatam ādhihetu na vakṣyati na | anayā bahuśa vivṛtya satṛṣṇa dṛṣṭo'pi atrāntare śravaṇakātaratā gato'smi | , vyākhyā—'iya bālā' mugdhasvabhāvā śakuntalā duḥkha sukhasya du khasukhe duḥkhamukha vā ["vipratiṣiddhañcānadhikaraṇavāci" iti vibhāṣā ekavadbhāva ] 'same' sama vā du khasukhe du khasukha' vā yasya 'tena samadu khamukhena' sukhyavedanena 'janena' sakhojanena 'pṛṣṭā' satī manogatam' antara nigūḍhamityayaṃ ādhi pīḍāyā 'hetu' kāraṇa 'na vakṣyati na' vakṣyatyeva | 'anayā śakuntalayā 'bahuśa' na tu ekavāramātra hirvā vivṛtya' parāvṛtya 'satṛṣṇa' sābhilāṣa 'dṛṣṭo'pi' [apinā bha.vyaktyaṭakam sandigdhāmavasthāya ] 'atra' asmin 'antare' avakāye 'śravaṇe' uttaraśravaṇe 'kātaratāṃ' bhaya 'gato'smi' | spaṣṭamiya mayi sābhilāṣā, ityapratyapi bhayakāraṇe bhīto'smi, kimiya vadediti | ["avāntare" (rā., vi., m )—'avottara' (ta-, syā-,) ] || sakhīti| 'yataḥ' yasmāt kālāt 'prabhṛti' cārabhya [ prabhṛtiyoge pañcamīniyamam pañcamī ] 'sa tapovanasya rakṣitā' rakṣaka rājarṣiḥ duṣyantaḥ 'samadarśanasya' dṛśe 'padāman' [“ṛkpūrabdhūḥ pathāmānakṣa” iti samāsānta apratyaya ] 'māgata.' prāptaḥ-( ardhva uktrena' ārśakena bhāvaṇena 'lajjāṃ nāṭaryānta' rūpayati )|

3.13

aryāmati| anvayaḥ—he bhīru yata avadhīraṇāṃ viśaṅkase, sa ayaṃta saṅgotsukaḥ tiṣṭhati| prārthayitā śriyaṃ labheta vā na vā| īpsita śriyā, durāpa katha bhavet| vyākhyā—he 'bhīru' bhayaśīle [ 'ūṅ cata' ityūṅ| savuṅiṅṅas ] 'yato' yasmāt janāt 'avadhīrathām' avajñāṃ 'viśaṅkase sa ayaṃ malakṣaṇo jana 'te' tava 'saṅgame' samāgame 'utsuka' utkaṇṭha 'tiṣṭhati'| 'prārthayitā' arthī jana 'śriyaṃ' lakṣmī labheta vā na vā' prāpnuyāt nāpi vā prāpnuyāt [ śaki liṅ]| īpsita prāpnumiṣṭo jana. 'śriyā' lakṣmyā sambandhai| [ yadvā—'śriyā' iti anukte karttari tṛtīyā| 'na loka—" iti karttṛṣaṣṭhyā eva niṣedha ] 'durāpa' duṣprāpa kṛcchralabhya. [ karmaṇi khan] 'katha bhavet' na kathamapi| lakṣmyaiyat prītā sadā eva lakṣmīlābho bhavati| eva tvayā samāgama sarvathaiva anugraha, samāgameprārthinau kasvāmavajānātu iti bhāva |
ayati | 'yātmano guṇāna avamāmayati' avajñanāti yā tatsaṃbuḍi| 'śarīrasya nirvāpayitrī' prītipradāṃ 'śāradīṃ' śaratkālasambanvinīṃ 'prodāṃ' 'jyotsnāṃ' candrikāṃ 'ka idānīṃ pañcāntena' basanāñcalena 'vārayati' | na ko'pi| sa rājā kathamapi tvāṃ nāvadhīrayet ityarthaḥ | idānīmiti vākyālaṅkāre | ["idānīṃ vākyabhūṣāyāṃ sampratyarthe hyahani" iti medinī || 'paṭāntena' ( rā-, vi-, ma-) - "ātaparvaṇa" (ta-, nyā )] || niyojiteti | 'idānīṃ niyojitā' gītaracane vyāpāritā 'asmi' |

3.15

asminniti | 'śukasya udara' śukodaram | 'śukodarama' iva 'snigdha' śevālmṛdu tasmin [ "upamānāni sāmānyavacanai" iti samāsa ] 'asmin nalinīpatre' kamaladale 'nakhai nikṣiptā' utkīrṇā varṇā' yasya tathāvidha 'kuru' | padmapatre nakhena likhyatām | ahantu tasminneva patre puṣpāṇi nidhāya rājñāna prāpayāmi | [ "śukodarasnigdhe" (pi-)—"śukodarasukumāre" (rā-, ta-, vi, nyā-, ma- ) || "nikṣiptavarṇaṃ kuru" ( rā, vi, ma- )—"ālikhātām" (ta, nyā-,) ] || śakuntale ti | yathoktam' uktānurūpa rūpayitvā' abhineya | padmapatre nakhena likhitvā ityartha | itīti | 'saṅgata' sa lagna yukta 'artho' yasya tādṛśa na vā, śṛṇutam | śrutvā kathaya salagnamasalagna vā ityartha | aveti | 'avahite' dattacitte 'sva' bhavāva || śakuntale ti | 'vācayati' paṭhati | taveti| anvaya —he nirghṛṇa tava hṛdaya na jāne vṛttamanorathāyā mama puna madana divā api rātrāvapi aṅgāni balīya tapati | vyākhyā—he 'nirghṛṇa nirdaya 'tava hṛdaya' citta 'na jāne | 'tvayi vṛtta' jñāta 'manoratha' abhilāṣo yasyā tathāvidhāyā 'mama'puna 'madana' kāma 'divā api' divase ca 'rātrau api' rajanyāñca 'aṅgāni balīya 'atyarthaṃ 'tapati' tāpena yojayati | [ "rātrāvapi" (rā-, vi-)—"rātrimapi" (dya-, nyā-, ma- ) || "madana" ( ta-, nyā-,)—"kāma" (ga-, vi-, ma- ) || "manorathāyā" ( ta-, vi-, ma- ) ] ||

3.16

rājeti | sahasā' catarkitam 'upasṛtya' samīpamāgatya | anvaya—he tanugātri, madana aniśaṃ tvāṃ tapati māṃ punardahatyeva | divaso yathā śaśāṅka mlapayati kumudvatīṃ na hi tathā | vyākhyā—he 'tanugātri' kṛśāṅgi śakuntale 'madana aniśaṃ' satata 'tvāṃ tapati' tāpamātreṇa pīḍayati 'māṃ puna ' māṃ tu 'dahatyeva' bhasmīkarotyeva | naitadadbhutamiti dṛṣṭāntamāha—'divasa ' vāsara 'yathā śaśāṅka' candra 'mlapayati' tejīhīna karoti 'kumudatā' candrāpriyā kumudinīṃ 'na hi tathā'| sakhau iti | 'utthāya' ācāraprāptam abhyutthānaṃ kṛtvā | [ "vilokya saharṣaṃ sutthāya" ( ta, nyā, ma ) - "saharṣam ( rā, vi ) ] || svāgatamiti | 'avilambino' vilambam akurvataḥ, cintitamātrasupasthitasya,' manorathasya' abhilāṣasya, abhilāṣaviṣayatvāt abhilāṣarupasya tava sambandhe 'svāgata' śobhanam āgamana bhavatu | śakuntaleti | 'abhyutthātum' yathācāra rājña abhyutthānakarma kartum 'icchati' | abhyutthānādhyavasāya eva kṛta na tu utthitā sā |

3.17.1

alamiti | 'āyāsena' abhyutthānaprayāsena 'alam' | vyartho 'yamityarthaḥ | sandaṣṭeti | anvayaḥ—āśu sandaṣṭakusumaśayanāni vimardditabisavalayāni muhurdviśadāni te aṅgāni upacāraṃ na arhanti vyākhyā—'āśu' jhaṭit 'sandaṣṭa' saṅga 'kusumaśayana' puṣpaśayyā yeṣu tathoktāni, 'vimarddita' niṣpīḍitaṃ 'bisavalayaṃ' yeṣu tathoktāni 'te gātrāṇi' aṅgāni upacāram abhyutthānapūrvakaṃ vandanarūpaṃ kṛtyaṃ cāṭūkti 'na arhanti'| saṃtrastatvāt jhaṭiti kusumāni viśanli, ata eva gātreṣu ca saṃlagnā bhavanti | mṛṇālavalayaśca parisaṃmardanānmlānatayo tāpataśca dahyamānatvādiva bhaṅgaṃ nītaḥ katham abhyutthānaṃ kriyate iti bhāvaḥ | [ "vimardditamṛṇālavalayāni", ta- kā |—"jhaṭitivinabhaṅgasurabhīṇi" (rā-, vi-, ma-) , | ita iti | 'vayasyaḥ' sakhā bhavān itaḥ kasmiṃścit sthāne 'śilātalasya ekadeśam alaṅkarotu' upaveśanena bhūṣayatu | iti śakuntalāyā lajjāṃ jñātvā 'vayasyasya' niyojanam | ataeva vatsya pūrvapakṣe idam upaveśanam | vayasyo jana ekāsanopaveśanamarhati | śakuntaleti | 'lajjayā', rājñā tathā śayyā parihṛteti vrīḍayā saha 'tiṣṭhati' 1 (a) alam balena—"vāraṇe hetvalamboścaiva' | "rucā saṃpradānamvāraṇā" iti vārtikam | (b) sandaṣṭa &c.—saṃ+dan+kta karmaṇi=sandaṣṭam

3.17.2

meaning "dhātvarthāntare vṛtterdhātorupasaṅgrahāt | prasiddheravivakṣātaḥ karmaṇo'karmikā kriyā" || akarmakatvāt karttari ktaḥ | In a similar sense compare—sandaṣṭasrarpūlavā—Act VII Infra śeyate yasmin iti śī+lyuṭa adhikakaraṇe=śayanam bed kusuma racita śayanam or kusumānā śayanama kusumaśayanam flower bed. Now see Tīkā (c) vimarddita &c—vi+mṛd + ṇic + kta karmmaṇi मापादितम । मृणालस्य वलयम् । She had only one bracelet Compare —praśithilamṛṇāṃlikavalayam—Ante (d) upacāram—upacaryyaṃ te anena iti upa + चर+घञ करणे = उपचार, customary formalities at the approach of the king 'upacārastu sevāyāṃ vyavahārīpacaryyayo " iti hema | 2 Reading—klāntabisabhaṅgasurabhīṇi—bhajyate iti bhañja + ghañ karmaṇi = bhaṅgaḥ a plece chedaḥ | klānto mṛdito yo visabhaṅgo mṛṇālacchedaḥ tena surabhīṇi is prefer vimardi tamṛṇālavalayāni | dayorpi | 'yuvayo anyasya anasya anyo'smin anukampyān vā 'anurāga dayo'pi' ubhayorpi bhavatī 'pratyakṣa' | bhavān jānāti 'iyaṃ mayi raktā ahañca asyām" iti— iyañca jānāti "rājñā mayi rajyati ahamapi rājani' eva sthite karttavyamapi ubhāvapi bhavatī jānīta | anyasya vākyaprayoga anāvaśyaka 'mayeormantra punar śakuntalāgatau me so'han-mā punaruktavādinom adhikavādinau, 'saprayojanasannidhau karoti' preṣya athobhi| vacanaprayojanantu nāmnā va | bhūrda iti | 'etat' vacanamityartha 'na parihāṣyama' vajranīyam | avaśyameva tathā vaktavyam, yata 'vivacita' vakta miṣṭa vastu 'anukta' sata 'anutāpa paścāttāpa 'janayati'| vṛddhi yaddvaktumicchati iti bhāva |

3.17.3

āpannati | 'rājñā', 'viṣaya' svādhikāra vasati' vasatya 'āpannasya' vipad‌gatasya [ karmaṇi kta ] janasya 'ārtti hareṇa' vipadvināśinā 'bhavitavyam—iti' yata 'eṣa' [vidheyapradhānāta pulliṅgatā] 'va' yuṣmākama 'dharma' | prajārakṣaṇa rājadharma iti manya | neti | 'asmāt' prajārakṣaṇāt 'param' adhika 'na nāsti | ayameva na paramo dharma | 1 (a) aṇo'nya &c—anu+rañja+ghañ bhāve=anurāga love anyasya vyatihāre sarvanāmno he vācya samāsavacca bahulam" | But owing to 'bahulam "dvevapadaskhādanyaparayorna samāsavat"—Bhattoji Now comes ma after first dhaka- see parahṛdayam, Ante (b) sakhausra 9 - sakhyā snehaḥ | mahusupeti samāsaḥ | sat sādhu vadatoti punarukta + vad + ṇini sādhukāriṇi kattari | tām | 3. [a] viṣaya &c - viṣaya is deśa kingdom 'viṣayo deśagocarī" iti trikāṇḍaśeṣaḥ | [b] ārtihare ṇa- ṛ + sṛ + ktin bhāve = ārtti distress pīḍā | "āttiṃ pīḍādhanuṣkoṭyo 'ityamaraḥ | tāṃ haratīti ārtti' + hṛ + ṣac karttari tācchīlye = ārttihara reliever of distress Here hṛ implies no lifting [samudyamana] hence ṣac bars ṇvu by the rule "harateranudyamane ṣac" | tena | anukte karttari tṛtīyā | 4 paścāt-adhikaraṇeparaśabdayoge pañcamī |

3.17.4

neneti| 'tana hi' tasmādveto' yata prajāraccaṇa vo dharma tata [ etacca satyamānavacana prati hetu ]--'iyama āvayo ' priyamasvī śakuntalā bhagavatā' prabhunā 'madanena tvāmuddiśya bhavanta viṣaya kṛtvā 'idama avasthāntara ' daśāviśaṣyama 'āropitā' gamitā| vipannā iva vipadyamāninī ityaya | 'tata' tasmāddheto yato vipadmā tata, [ etatta jīvitāvalambana prati hetu ] 'abhyupapattyā' anugraheṇa [ "syādabhyupapattiranugraha" iti koṣa] 'asyā jovitamavalambitumarhasi'| prakarṣa gate ṛtau ca parasparabhāve etanniya yojyaṃ vaca, tathāpi snehādbravīmi iti bhāva | bhadre iti| 'ama praṇaya' eṣā prārthanā abhyupapattyā jīvitāvalambanadūpā yāyā 'sādhāraṇa' samāna | yathā iya mā prārthayate tathā ahamapi imā prārthaye "abhyupapattyā jīvinamavalambyatāma" iti| tat te anena vacanena 'sarvathā' sarvaprakāreṇa 'anugṛhīto'smi' | śakuntaleti | [ 'priyaṃvadām' ( rā. vi. ma ) - "anasūyāma" ( ta. ā ) ]| haleti | 'anta pure' lacaṇayā tadvarttite kalatre yo 'viraha ' tena 'paryutsukasya' utkaṇṭhākātarasya 'rājaṣeṃ' uparodhena' rājarṣim anurudhya 'ki' labhyate na kimapi | prajārakṣyo'ya na hi maskṛte kintu antaḥpuravirahāta, tadananenasūparudhya |

3.18.1

idamiti| anvaya-he madirekṣaṇe hṛdayasannihita, idam ananyaparāyaṇa mama hṛdaya yadi anyathā samarthayase madanabāṇahata puna hato'smi | vyākhyā-'madirekṣaṇa' cārucañcalalocana [ anena na tvamadṛṣṭraiva māṃ tvadadhīnam anumātumarhasi iti dhvanyate] he 'hṛdayasannihita' manmanāvarttini [etena pratyakṣameva te mama hṛdaya, sataśca mā tvadadhīna jānīhi iti dhvani ] 'ida na anyā' strī parāyaṇam' āśrayo yasya tathāvidha, tvadekaniratam ityatha, 'mamahṛdaya' mānasa 'yadi anyathā' anyaprakāreṇa 'samarthayase' gaṇayasi, yadānyaparāyaṇamiva manyase, tadā 'madanabāṇena' kandarpaśareṇa 'hata' viddha aha 'puna hato'smi | evañca ta madanurāga prati prathama pramāṇamanumāna tata pratyakṣam | yadi tu ubhayamapyetat tuccha manyase, tato maraṇameva me śaraṇam iti bhāva [ hato'smi” ( rā, vi, ma )—”hato'pi” ( ta, nyā ) ] | banasyeti| 'rājñāno bahvovallabhā' dayitā yaṣā tathāvidhā śrūyanta [sāmānyoktyā “bahvani me kalatrāṇi” iti dṛtta pariharati ] | tadasasa vibhaktā prīti kacita maiva vā patet | tena 'yathā' yena prakāreṇa 'āvayo priyasakhī bandhujana' pitrādibhi 'śocanīyā' śocyā 'na bhavati tathā' tena prakāreṇa 'nirvāhaya' nirvvasaya | mayyaiva mukhyādaro bhava asyāmanādaro mā bhūt iti bhāva |

3.18.2

explained it as a gatisamāsa| (b) hṛdaya &c = sam samyakprakāreṇa nihitā samāsa | tatsambuddhau| (c) madirekṣaṇe—mādyatyābhyām iti mad + kirac karaṇe = madiro madhyā yā kṣāmā ghūrṇitatārakā| dṛṣṭivikasitāpāṅgā madirā taruṇe made ||” īkṣyate ābhyām iti īkṣ + lyuṭ karaṇe = īkṣaṇe eyes madire īkṣaṇe yasyāstatsa buddhau| already struck my Madana’s arrow,’ मृतमारणं क्रियते इति गर्हा। bhadre iti| 'bahunā' uktena 'kiṃ' bahūni vacāṃsi niṣprayojanāni| mamayato bravīmiparigraheti| anvayaḥ-parigrahabahutve'pi dve me kulasya pratiṣṭhe-samudrarasanā urvī ca yuvayo iyaṃ sakhī ca| vyākhyā-'parigrahāṇāṃ' patnīnām ("patnau parijanadāne mūlāyatā parigrahāḥ" ityamaraḥ) 'bahutve'pi' bāhulye'pi dve' bahvīṣu tāsu patnīṣu dve eva 'me kulasya' vaṃśasya 'pratiṣṭhe' cālambanasvarupe, sthitihetū ("dhāraṇe'dṛṣṭau" itṛh śarame) ke te dve patyau ityāha-samudro rasanā' kāñcī yasyāḥ sā ratnākaramekhalā 'urvī ca' vasudhā ca (urvīti vasudhāprakhyā) yuvayo iyaṃ sakhī ca' śakuntalā ca (ca samuccaye)| sudāmiracitaḥ samudraḥ svayaṃ yasyā mekhalā, mahatī sā vasudhā yathā mantaḥ sa ekā patnī, tathā anyā iyamapyaparā| anyā na dvaṣṭā mama iti bhāvaḥ|| [ "rasanā' (ta, nyā-) "mahatī" (rā-, vi-) ]||

3.18.3

nirvarte iti| 'nirvarte' ikṣite' 'sva' mamāśva.| priyaṃvadeti| 'dṛṣṭe' nayanasya 'iya' itastata preraṇaṃ tena saha| yad nirvṛtte iti vyākhyāne ṣaṣṭhārthe dṛṣṭe vārayitvā cāha— anasūye iti| 'yadā' yena prakāreṇa 'eṣa ita' ṛśyadabhimukhaṃ 'dattadṛṣṭi.' tenai sarve 'utsuka' utkanṭharo sandhātṛka' hariṇaśāvaka 'mātarama nviṣyate' | atra dṛṣṭidānasya prakāra' dṛṣṭā eva sarvya | yadvā 'eṣa itasako mṛgapotako mātaram anviṣyati' 'yadā' yata 'ito dattadṛṣṭi'| ayanaśvarabhimukha dāyan āste tenaiva sanva mātaramanveṣati| adya hi 'nirvamantyāṅga dadarśa' priya yadaśā dṛṣṭirevā kṛtaḥ|

3.18.4

"vārtā mahudramanā vamanā karoti" &c Hence ramanā is preferable to vamanā| are Sanskritized )—( śakuntalā iyaṃ sūcayati ) | priyaṃvadā [janāntikam]— anasūye, yasya padaṃ saṃśayatāṅgatāmiva śīrṣa mayūrī vartate cakṣu pratāgratanayino priyasakhīma | śakuntalā — inā saṃyaḍata lokapāla ghaṭṭakāpinivaṃsavyapratāvinībhikṣavacāritakamiva bhaṣitam | sakhyau [sasmitam ]—yutaṃ tanmatvena sa eva tanvaṅgayastu vanyasya ko'nyaya | śakuntalā—prahasi khalu mahārāja iṭa viṣṭāṭa parāca vā na ki kā manyate | rājā [ sasmitam ]—aparādhyamiva tata mahiṣye madi rthoru tavāgamammṛṣṭe | kusumāstakīrṇamāpahe'va svananacandanumanthase'vakāśam || priyaṃvadā [ mānḍāmama ]—natve tāvannāvaiśya punanmṛṣṭā bhaviṣyataḥ śakuntalā [saroṣamiva]—virama virama durvinīte etāvadavasthā gatayā mayā krīḍasi| 3 (a) mahaṣṭi &c—dṛṣṭaṃ capa pāte dṛṣṭikṣapa | tena saha | bahu— | "yathāśabdān nirdi ṣṭantavvadyotānumānayā " iti viśva | ita —This way carvā diśa | sakhyathe tasi by the Varttika tasaprakaraṇe cādyādibhya upasaṅkhyānam"| Compare "pravṛddhālapatvamito hadā smāt" | [d] dattadṛṣṭi —dattā preṣitā dṛṣṭiryena sa | bahu— | 4 [a] mṛga &c —pota is arbhaka little one "pota pāko'rbhako ḍimbha " iti koṣa | mṛgasya pota | anukampyatā mṛgapota iti mṛgapota + kan | Its

3.18.5

ubhe iti | 'prasthite' iti ( ādikarmaṇi kta ) prasthātumadyate ityarthaḥ | haleti | 'avidyamāna śaraṇaṃ yati' yasyā tathāvidhā 'asmi' | ubhayogamanāditi bhāvaḥ | tat 'yuvayo anyatarā' yā kāpi ekā ( "anyatara" ityavānutpannam | na tu ḍatarapratyayāntam ) 'āgacchatu' | pṛthivyā iti | 'yo jana 'pṛthivyā ' samagrāyā. dharāyā 'śaraṇa' racitā, duṣyanta ityartha 'sa tava samīpe vartate' tat katha tvam aśaraṇā ? that śvabhratara is not katarān | Cp "śvabhrāntarāyataramantrā'vaguṇṭhanato manāgān divasa-vipade nirddhārako harttā" (e) mukkho — vidvāṃsco balo |

3.19.1

tata iti | 'tata prabhṛti' 'taṃ' rājarṣiṃ 'gatena' tadviṣayena 'abhilāṣeṇa' manorathena [ hetau tṛtīyā ] 'eṣā avasthā' yasyā tathāvidhā 'saṅkalpayitrī' jātāsmi bharttā me duṣyantena samāgama prārthayate, teneyamavasthā me | [ rāghavau vidyāsāgarapādāśca "kathayatu kathayatu priyasakhī" iti na paṭhanti ] || śrutamiti | 'śrotavya' śravaṇayogya yat' tat 'śrutam' | smara iti | anvaya --tapātyaye jīvalokasya abhraśyāmo divasa iva me smara eva tāpahetu sa eva nirvāpayitā jātaḥ | vyākhyā-'tapasya' nidāghasya [ "nidāgha uṣṇopagama uṣṇa uṣṇāgamastapa " ityamara ] 'atyaya' avasāna, tasmin 'jīvalokasya' prāṇisamudasya sambandhī 'abhre' meghe 'śyāma' kṛṣṇa 'divasa iva' meghācchanno vāsara iva 'me' mama sambandhī 'smara ' kandarpa 'eva tāpahetu ' divasapakṣe uṣṇatājanaka, smarapakṣe santāpakaśca, 'sa eva' divasa eva smara eva ca, 'nirvāpayitā' vinodahetu [ ubhayatra samānametat ] 'jātaḥ' meghācchanno divasa varṣaṇāt pūrva tāpa karoti paścācca harati | kāmī'pi śakuntalāvacanāt pūrva me tāpaprada āsīta paścāt tāpaharttā jāta iti bhāva [ "abhraśyāma " ( sa-, nyā-, ma- )-abhraṃ śyāma " ( rā-, vi-) ] || wrote meghaśyāma |

3.19.2

maditi | 'tataḥ' tasmāt yadi yuvayoranumataṃ' yadi yuvāṃ yuktaṃ manye the ["matibuddhipūjārthebhyaśca" iti vartamāne kta | "kṛtya ca vartamāne" iti karttari ṣaṣṭhī ] tadā 'tathā' tena prakāreṇa 'vartethāṃ' ācarata 'yathā' yena prakāre ṇa 'tasya rājarṣeranukampanīyā', anugrāhyā 'bhavāmi' | anyathā' anugrāhābhāve 'avaśyaṃ me tilodakaṃ' pre tadaiya tilamiśraṃ jalāñjali 'siñcatam' | niścitaṃ mariṣyāmi yadi sa rājā māṃ nānukampate ityartha | kaṇayeti | 'vacanaṃ' śakuntalokta 'ma śayaṃ' etata kartavyama, etata vā, ityākāra praśna 'dvirnataḥ' | etat śrutvā sakhībhyāṃ kartavyam avadhāritameva syāt | anasūye iti | 'dūra gata ' prāpto 'manmatha ' kāmo yasyā tathāvidhā iya kālaharaṇasya akṣamā ayogyā | jhaṭiti pratividheyam | kiṃ kāmasya ucche do'thapratividhānam ? na ityāha-'eṣā yasmin' jane 'baddhabhāvā' dattacittā 'sa pauravāṇāṃ lalāmabhūta ' bhūṣaṇasvarūpa 'tat' tasmāt 'asyā abhilāṣa abhinanditu pūjayitu 'yuktam' [ sāmānyopakramāt liṅgabhede'pi samānādhikaraṇyam | "śakya evan " iti yathā ] | saṅgatāveṣasyā abhilāṣa stutya na gayyai ityartha | tatheti| 'yathā bhaṇasi' kathayasi 'tathā' | yasyā abhilāṣa abhinandanīya ityatha |

3.19.3

sakhīti | 'diṣṭyā' bhāgyena 'te abhiniveśa ' prathamavyavasāya 'anurūpa ' sarvathā te yogya | saubhāgya nī yat tva prākṛta jane na dattacittā | athavā evameva bhavitavyam | 'sāgara vajayitvā' tyaktvā kutra vā na kutrāpi 'mahānadī avatarati' sāgara eva mahānadyā anurūpam avataraṇasthānam, duṣpanto'pi te yogya vara | 'sahakāra' rasālām 'antareṇa' vinā 'ka idānīṃ pallavavātamatimuktalatāṃ 'sahate' nānya ko'pi | eva duṣyanta vinā nānya ko'pi tvāṃ voḍhuṃ marha | etat śakuntalāṃ prati | [ “anurūpaste” (rā-, vi )—' anurūpo'syā ”(ma- )—“te anurūpe” [ ta, nyā- | || "vajayitvā" [ rā- vi-, ma- ]—“ṭhajjhibhitvā” [ ta, nyā- ] ] || lar of diṣṭi which means bhāgya | hetau tṛtīyā | (b) anurūpa —anugato rupam befitting prāditat— | (c) abhiniveśa —abhi+ ni+viś+ghañ bhāve| āgraha | Or abhiniviśyate etam iti ghañ karmaṇi the object of upa satyamiti | itthambhūta' kṛśa ityatha | anvaya - niśi niśi bhujanyastāpāṃgapravartibhi antastāpādaśiśirairaśrubhi vivarṇamaṇīkṛtaṃ maṇivandhanāt srastaṃ srastam ida kanakavalaya mayā anabhilulitajyāghātāṅka muhu pratisāryyate | vyākhyā-'niśi niśi' rātrau rātrau [ "nitya vīpsayo " iti vīpsārthā dvivaṃcanam ] 'bhuja' haste, vāmahaste iti yāvat [ atra bhujaśabdo bāhuvacano bāhvorekadeśe haste varttate ] 'nyasta vyāpiṃta ya 'apāṃga' vāmanayanakoṇa tasmāt 'pravarttante' yāni tai, 'antastāpāt' manasijakṛtāt manastāpāt [ hetau pañcamī ] aśiśirai ' uṣṇai 'aśrubhi' vivarṇā maṇayo yasmin tat vivarṇamaṇi āviśvaratnam |

3.19.4

atathā tathā sampadyamāna kṛta 'vivarṇamaṇīkṛtam' [ abhūtatadbhāve cvi ] 'maṇivandhanāt karaprakoṣṭhayo sandhisyānāt 'srasta srasta' puna punarasa - ttvasthitam [ pūrvaparamū sanayorbhedamanavasthā matvāpi vīpsā sidhyati | tato vibhāṣa ] 'ida' vāmahastasthita 'kanakavalaya' suvarṇakaṅkaṇa 'mayā anabhilulita asaṃhata 'jyāghātarūka' dhanurgu ṇagharṣaṇasya 'aṅka' cihna yasmin karmaṇi tat yathā tathā 'muhu ' vāra bāra 'pratisāryyate' ūrdhvatya maṇivandhe punarnīyate | atra-anayā śayyātyāga -upaviśya vāmahastanyastakapolaina niśānayanam-tena ūrddhaṃ maṇivandha kūrparaśca adha-antastāpeāṣṇasā nairujalasā valayaprāpti, tena maṇivaidrūpyam-dine dine prakoṣṭasya kṛśatā-maṇivandhāt kūrparaṃ valayasya sra -kūpairāt valayasya bhūyo maṇivandha nayanam-tatprakrānte valayena prakoṣṭhasthitānāṃ maurvīkiṇānāma asamparka - ityetat sarvaṃ yathākrama 'nūdya uktaṃ "satyamityabhyata evānti" | ["prasatibhi." (rā-, nyā, ma- ) - 'prasāribhi " (rā-,vi)|| "anabhilulita" ( rā-, vi- ) "anatilulita" ( ta-, nyā-, ma- )]|| 2 Remark-Raghava explains bhuje upadhānīkṛte nyastā yodhdakṛta ? Again "atra prajāgarāt śayyāyāḥ parivṛttinivṛttyarthaṃ manyatra upadhānaṃ tasya niṣkampatvāt bhujopadhānatvamuktam"| Against this we remark that if

3.19.5

priyaṃvadeti | 'vicintya' dhyātvā kāvyaṃ nirdiśya ityarthaḥ | imeti| asmai duṣyantāya ["karmaṇā yamabhipraiti sa sampradānam" iti sampradāne caturthī | 'madanasālekha' lipi kandarpapīḍāsūcikā lipiḥ kriyatām | 'ima' madanalekha 'devasā' devatāviśeṣā 'śeṣā' mālya 'devaśeṣā' nirmālyamiti yāvat | sā eva 'apadeśa' chalam tena | 'sumanobhi' puṣpai [ sumanaśabda striyāṃ bahutve varttate | 'āpa sumanaso varṣā apsara sikatā samāḥ | ete striyāṃ bahutve syurekatve'pyakṣaravayam||' ] 'gopita' nigūhita kṛtvā 'asya hasta prāpayiṣyāmi' [ "aṃśā" ( rā-, vi, ma ) "śeṣā" ( ta, nyā ) ] || rocate iti | 'sukumāra' sundara eṣa 'prayoga' upāya 'me' mahyam [ "rucyarthānāṃ prīyamāṇa' iti sampradāne caturthī ] rocate' | "gṛhīta śeṣāmiva vṛtta rātrāmādāya mūrddhanā madana pratasthe"—Kumara [b] devasevā means devasya rājña sevā puṣyopahāra | I prefer the reading devaśeṣā |

3.19.6

ka iti | yuvayo 'ka niyoga' cādeśa 'vikalpyāta' kalpayāścityata mayā | yuvāṃ yadā yat brūya sadaivārtha sadā karomi, madanalekhasyaiva adhunā katrtavya ityābhiprāya | netreti | 'tena hi' yadi naivaṃ vikalpyāta tarhi 'dyātmāna' svasya upakramaṇam 'upanyāsa' upanyāpanam tatpūrvaka 'kimapi lalita' madhura 'padbandhana" kṛndoracana 'tāvat cintara'| cātmānam upanyāpya bandīmayī gīti racaye ityartha | imeti | 'yaha cintayāmi hṛdaya puna cetastu 'avadhīraṇā' avajñā [ avadhīra iti vaiśrāścintyate curādau paṭhyate | tato yuc ] 'tato bhīruka' bhīta sana 'vepate' kampate | [ "avadhīraṇā" ( ta-, vi-, byā-, ,—"avadhairyya" ( rā-, ru- )] || 1 vikalyāte—vikalpana is viṣamakrandana or vibhinna kalpana &c Compare vikalpita in 'pariṇāmavikalpita mati'—Act II—(Reading) 2 (a) upanyāsa &c —upa + ni + dhama + ghañ bhāve = upanyāsa placing near, ie alluding sa pūrvo yasmin tat yathā tathā | (b) lalita &c —padānāṃ savipadānā vabhana racanam | Nest karmadhā— verse below has अवधीरणा ।

3.20

vyajana tat 'sañcālayāmi kim'? uta' athavā he karabhoru' karabha dābhindūrapaṣi'| karabha iva ūrūyasyā tatsambuddhi ( "ūrattarapadādaupamye' ityuṅ‌niyamaḥ | mubuddhe hrasvaśca) | 'te padmamitra taptau' raktau 'caraṇau aṅke' utsaṅge 'nidhāya' sthāpayitvā 'yathāsukha' sukha yathā bhavati tathā 'saṃ vāhayāmi' mard‌nena vinītakhedau karomi iti ārādhayitu sevāpradakṣa [ "śīkarai" | ta-, nyā-) 'śītalai" (rā-, vi- ma- ) | ' vinodibhi "(rā-, vi-ma- ) ' vimarddibhi" (ta nyā-) || "vāta' (ta-nyā-) "vātān" (rā- vi- ma- ) || 'sañcālayāmi" (ta- nyā-) "sañcālyāmi' (rā- vi- ma- ) || "hatasta" (ta- nyā-) 'dūta' ' (rā- vi- ma- ), ||
neti | 'mānanīyeṣu pūjyārheṣu bhavādṛśeṣu viṣaye 'ātmāna na aparādhayasyāmi' | sevānumanyā iti bhāva ( ātmī aparādhayati iti ṇyantatvāt sau "gativṛddhi-''ityādikartuḥ karmasaṃjñā ) ||
1 ārādhayitā—ā + rādh + ṇic, svārthe + tṛn sādhukāriṇi katṛri The sapanīka prātā kāmadudhā hi mā' Ragnu
pṛṣata"| (b) dama &c—duma + vi + nud + ṇic + ṇini karttari tācchīlye| [c] sañcālaya.mi—sam + cala + ṇic + laṭ mi| (d) nalinī &c—tantradvayaṃ is "manibandhādākaniṣṭha karasya karabho bahi' ityamara | Here karama is, by tranference of epithets=karabhatulyaḥ| karabha ūrūyasyā gives karabha + ūru + ṅaṅ tatsa buddhiḥ | (f) yathāsukham—sukhasya anatikramo yasmin karmaṇi tat yathā tathā| (g) सं वाहयामि—सम् + वह + णिच्, here means 'to shampoo' (h) उत—Introduces an alternative (विकल्पे) व्ययः। (i) पद्मनाथौ— "upamānāni sāmānyavacane' iti samāsa : The feet were red (tāmrā without

3.21

sundarīti| he sundari' cārvaṅgi (gaurādi ) divasa panirvāṇa' cadhunāpi anala iva jvalati | te samavasthā' daśā ca iyam' īdṛśo | kti tena ityāhautasṛjeti| anvaya-nalinīdala kalpitastanāvaraṇa kusumaśayanam utasṛjya paribādhāpelavai aṅgai katham ātape gamiṣyasi ? vyākhyā-nalinīdalābhyo' gurutāpāt padmapatrābhyāmiva kalpita' racita snāvaraṇa' stanācchādana' valkalasthānīyamityartha yasmin tādṛśa 'kusumaśayanam' puṣpaśayyāma 'utasṛjya' tyaktā 'paribādhayā' parita santāpena 'pelavai' sukumāre 'aṅga' (karaṇe vā upalakṣaṇa tṛtīyā) 'katha' kena prakāreṇa 'ātape ravikare 'gamiṣyasi' | yasyā īdṛśa santāpa yat komalā śītalā ca puṣpaśayyā bhajanīyā bhavati, tatrāpi puna padmapatreṇa stanayostāpa kiñcidiva laghūkriyate, sā kadāpi ravikare vicaraṇa nāha'ti | ["snāvaraṇam" (rā-, vi-, ma-)-"stanāvaraṇaḥ" (ta-, nyā-) ] || balāditi| 'nivarttayati' niruddhā gamanāt virato karoti| pauraveti | 'paurava' he puruvalodbhava (prasiddha pauravāṇāṃ vinaya, ata paurava iti, kulanāmagrahaṇam) 'vinaya' sadācāra rakṣa' mā māṃ dūṣaya| avinayau mā bhu | 'madanena santaptā' pīḍitā 'api na hi ātmana prabhavāmi' nāhamātmana svecchayā kuvacit niyojayitu samarthā| prabhurasti me pitā kaṇva tameva me dātṛtvena pramāṇīkuru| (b) panirvāṇa -nir + vā + kta kartari = nirvāṇa when vāta 1s not the karttā; nirvātaḥ| Thus nirvāṇo divasa but nirvāto vāta - the wind has ceased The rule is "niṣṭhāśīrdhvayone" | na niśvāsaḥ | nañtat — | (c) samavasthā = sam + ava + sthā + ghañ karaṇe bhāve vā | 2 (a) kusumaśayanam — śī + lyuṭ adhikaraṇe = śayanam bed kusumānāṃ śayanam | tat | (b) nalinīdala &c — stanayoritthaṃ stanāvaraṇam | nalinyā dalam | nalinīdalena kalpitam | tṛttat — | nalinīdalakṛ taṃ stanāvaraṇaṃ yasmin | bahu — | (c) ātape — ātapati iti ā + tap + ac karmaṇi = ātapa sun or sun-light tasmin adhikaraṇe saḥmaḥ (d paribādhā &c — pari + bādha + gha ' śakuntalā — muñca muñca māṃ na khalvātmanaḥ prabhavasi ayama makhāna vyākṛta kimidānīmevaṃ kariṣyāsi | rājā — dhiṅ mūrkhe'sitā'smi | śakuntalā — na khalvahaṃ mahārājaṃ bhaṇāmi, daivamupālabhe rājā — anukūlakāridaivaṃ kathamupālabhyate | śakuntalā — kathamidānīṃ nopālabhyo yanmamātmana'naṅgaśaktva pauruṣeṇo bharttari | rājā (sagarvvam )—
(śakuntalā śaṅkayaiva) rājā,— katham tṛṇam iva māṃ paśyasi (utpatya paṭīyastvamācarate)| 4 (a) ātmana —śeṣe ṣaṣṭhī | ātmana sambandhe prabhavāmi ityartha | (b)

3.22

bhīru iti | he ‘bhīru’ bhayaśīle (ū ṅa kata rutvār̤aṅkaśca ) gurujanabhayama 'kuruṣva | tāta kupyet iti mā saṅkhyā | te' tava manvandha 'dṛṣṭvā' āśrutya iti jñātvā (dṛśerjñāna vva nārthe), 'vidita' avagata 'dharma' śāstrārtho yasya sa, adhigatāvidha 'tatrabhavāna' mānya 'kulapati' pitā te kāṇva 'atra asmin latkṛta ātmasampradānavyāpāre 'doṣaṃ na grahīṣyati' | na kevala śāstramevātra mānam | 'apa ca ācāro'pi | paśya— gāndharveṇeti | anvaya —bahvyo rājarṣikanyakā gāndharveṇa vivāhe na pariṇītā tā pitṛbhi abhinanditāśca śrūyante | vyākhyā— bahvya bahūtarā rājarṣīṇāṃ ‘kanyakā’ kumārya 'gāndharveṇa' rahasi parasparāmodanakṛtena 'vivāhe na' ("gāndharva samayānmitha " iti smṛte ) "pariṇītā' kṛtodvāhā tataśca 'tā' kanyakā ‘pitṛbhi’ gurubhi abhinanditāśca' anumo ditāśca 'śrūyante' | taṭādṛ—śca eva vivāho bhavat [ "bahvyo rājarṣi-kanyakā " ( rā0, vi, ma- )—"bahvyo'tha munikanyakā" ( ta-, vyā- ) || "abhinanditā" ( rā- vi-, ma- )—'anumaditā" ( ta , vyā )] || muñceti | 'bhūyo'pi punarapi 'sakhījanam anumānayiṣyāmi' sammānayiṣyāmi, mayāpi yava ki mantai taccittānurodhena sakhojana pūjayiṣyāmi |

3.23

aparīti| anvaya —tāvat he sundari, ṣaṭpadena navasya kusumasya iva, pipāsatā mayā aparicatakomalasya asya te adharasya rasa sadaya gṛhyate| vyākhyā—tāvat, tatkāla, yāvat mokṣāmi tāvat ityatha (tāvaditi avadhau| 'yāvattāvacca sākalyāvadhau māne'vadhāraṇe' ityamara) he sundari' manohāriṇi śakuntale 'ṣaṭpaṭena' bhramareṇa 'navasya' nūtanasya' adṛṣṭapūrvasya 'kusumasya iva yathā puṣpasya raso bhramareṇa gṛhyate tathā 'pipāsatā' pātumicchatā, pānāyamākulena ityatha mayā, aparicatasya' aspṛṣṭasya 'komalasya' sukumārasya, ataeva sparśavatasya 'asya te adharasya rasa,' svādu sadaya' kṛpāmṛdu yathā tathā 'gṛhyate' ādīyate| mokṣāmi, kintu yāvat mokṣāmi tāvat raso gṛhyate, iti pūrveṇa sambandha| rasaṃ gṛhīte mokṣāmi iti phalitama ["tāvat" (vi-pāṭhāntaram ma-) "yāvat" (rā-, vi mūlam )]|
cakrati| he 'cakravākavadhuke' anurūndite rathāṅgadayita sahacara' cakravākam 'āmantrayasva' sambhāṣasva| yuvayormadya prasthānasamaya prāpta, yata pariṇatā divasa 'rajanī upasthitā' āgataprāyā| etacca śakuntalāṃ prati sakhyo saṅketavākyam| gautamo māgacchati dūyala visṛjya iti bhāva|
3 cakravāka &c = cakraṃ vacyate iti cakra + vaca + ghañ karmmaṇi = cakravākaḥ| tasya vadhūḥ | anukampitā sā iti cakravākavadhū + kan striyām = cakravākavadhukā | for duṣyanta, vadhū for śakuntalā, and rajanī for gautamī |
śakuntaleti | 'sambhrameṇa' bhayena saha' | 'asaṃśayaṃ' niścita 'mama śarīrasya vṛttānta vārttā | tasya 'upalabdhāya' parijñānāya | 'ita eva' asmāsiba diśi [saptamyarthe tasi] 'āgacchati' yāvat sā na āyāti 'tāvat' tatkāla 'viṭapaṃ' śākhābhi 'antarita' ācchādito 'bhava' |
tata iti | 'pātra' śāntijalasya pātra 'haste' yasyā sā [hasta-pāṇi-prabhṛtibhisaha bahuvrīhau saptamyantasya paranipāto dṛśyate | tacca gaṅgādirākṛtigaṇatvāt bodhyam|]
'gautamī praviśati sakhyau ca' praviśata iti vibhaktivipariṇāmaḥ | etacca 'padmamapi tāvadetānika' śamyudakamasyai gautamīhaste visarjayiṣyāmi' iti sthitauśāntyudakabhājanam | ita iti | 'ita ita prāryyā gautamī' āgacchatu itivākyaśeṣaḥ | jāte iti | jātamiti apatyamātramucyate | striyāṃ mavuddhau he 'jāte' putri śakuntale 'api aṅgāni te laghu manda 'santāpo' yeṣāṃ tathāvidhāni kim ? api praśne | pīḍālāghava jāta na vā |
ārye iti| he ārye! bhrātṝ mātṛ māta 'vidheya' utkṛṣaṃ 'śakti' | upaśama anubhūyate ityartha |
aneneti| 'anena darbhamiśreṇa udakena' anena [śāntyudadhiṃ vṛddhi | hetau vā karaṇe tṛtīyā ] 'te śarīraṃ nirgatā āvādhā' pīr̤ā yasmāt yasya vā tādṛśam 'eva bhaviṣyati' | na kevalam upaśama, kintu samūlameva nāśo bhaviṣyati |
vatase iti | 'vatse' jāte 'divasa pariṇata' carame yāme sthita | sandhyā āgataprāyā| ravisyāpo nāsti, kimatrāvasthānena, ehi uṭajameva gacchāma' | 'prasthitā' prasthānamārabhā. [ ādikarmaṇi kta. ]|
hṛdaya iti| he 'hṛdaya prathama manorathe' manorathaviṣayobhūte rājani 'sukhe saṅgodoyanādausa vinā eva 'śamanane' sañjāte sati 'kātarabhāva' bhīrutā naiva yuktā [ evakāro bhinnakramaḥ ] | 'sānuśayena' paścāttāpena 'saha vighaṭitasya' manodathena viyojitasya 'te santāpa' saṅkalpa ityartha 'katha sāmprata' yuktam [ "yuktaṃ dve sāmprataṃ satvaṃ' ityamaraḥ ] | na kathamapi yuktam | yadvā—'sāmpratam' adhunā 'sānuśayavighaṭitasya te śaśa santāpa' kindaman anuśaya | sapulo'yamanuśayaḥ | ubhayathā hṛdaya prati tiraskāraḥ | sthite dhanādare yāte sanuśaya ityasaṅgata te iti |

3.25

aho iti | 'prārthitānāmarthānāṃ siddhaya' niṣpattaya 'vighnavatya' atarkitevighne ryuktā [ bhṛvi matup ] |
muhuriti | anvaya –pakṣmalākṣyā aṅ‌gulisaṃvṛtādharoṣṭha pratiṣedhākṣaraviklavābhirāma, uro vivarti mukhaṃ mayā kathamapi unnatitaṃ hi na tu cumbitam | vyākhyā—'pakṣmaṇi' pakṣparomavato [ prāśaste matvarthīyo lac ] 'akṣiyo' yasyā tathāvidhāyā tasyā aṅkuntalāyā 'aṅgulibhiḥ saṃhataḥ' ācchāditaṃ 'adharoṣṭho' nicaloṣṭho yasmin hastena saha oṣṭhācchādanādeva 'pratiṣedhākṣaraiṣu' niṣedhavyañjakākṣaraiṣu 'viklavaṃ' dīnaṃ mandasphoṭhārāre noccavadam | tacca tata 'abhirāmaṃ' manoharañca 'muhu' vāraṃ vāraṃ 'aṃsayo' khasayoḥ vivṛttaṃ' sā parivṛtte viskṛte yat tadāvidhaṃ 'mukhaṃ mayā kathamapi, katipayaratnena vivṛtaṃ vyāṣṭya 'unnamitaṃ hi' unnamitameva 'na tu cumbitam' | bahūnapi vighnān vyatītya yada tasyā vadanamunnamitavān tadā mene siddhameva prārthitam | kintu tadeva dītayā vivṛtya vadanaṃ naiva cumbitam | itiviplavaśca siddhaya | ["cumbitaṃ tu" ( rā-, ta-, kā-, mū- "cumbitaṃ tat" ( vi0 )]||
sarvata iti | 'sarvata' sarvāsu niṣtu [ saptamyarthe tasi ] 'avalokya' | anaya-tasyāḥ śarīralulitā śilāyām iya puṣpamayī śayyā | tasyā' nakhaiḥ arpitaḥ nalinīpatre eṣa klānto manmathalekhaḥ | tasyā hastāta bhraṣṭam ida visābharaṇama | iti cākṣuṣa mānekṣaṇa [san] śūnyādapi vetasagṛhāt sahasā nirgantu na īśo'smi | vyāsyā'tasyā' śakuntalāyā [ etaduttaratrāpi saṃ badhāte ] 'śarīreṇa lulitā' marditā 'śilāryā' prastaratale 'iya puṣpamayī' kusumakalpitā 'śayyā' śayanīya dṛśyate | tatra kā virahiṇī śayitāsīt itīva māṃ smārayati | tasyā nakhai arpita utkīrṇavarṇaiḥ 'nalinīpatre' kamaladale 'eṣa klānto mlāna 'manmathalekha' madanalipi bhāti | iha sā mayi bhāvamavadhaṃ yat ityeṣa me kathayati | tasyā 'hastāt bhraṣṭa' cyutam 'ida visābharaṇa mūṇālavalayam bhāste | yadāsīt cancanādyāślesāya ityetanme nivedayati | 'iti' ebhiḥ prakārai 'cākṣuṣamāne' labdhe 'īkṣaṇa' netraṃ yasya tathāvidha san 'śūnyādapi' priyāvirahitādapi vetasagṛhāt' vānoramaṇḍapāt 'sahasā' jhaṭān 'nirgantu' bahiryātu 'na īśo'smi' na samartho'smi | priyopabhukta tat tat vastu me dṛṣṭi badhnāti, tena nena virahiṇa ṭā sāmavasthāṃ kārito nāhamito gantu samartha | [ cāsakṣamāna-( ta-, kā-)"cākṣuṣamāna" (rā- vi-, ma- ) || "īśo'smi" (ta-, kā- ) - "śaknomi" ( rā, ba ) - "śakto'smi" ( ma0 ) ] ||

First 40 of 52 passages. Read on

Linked texts (2)