Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 3.23

Mitabhāṣiṇī 3.23

Language
Sanskrit

3.23

aparīti| anvaya —tāvat he sundari, ṣaṭpadena navasya kusumasya iva, pipāsatā mayā aparicatakomalasya asya te adharasya rasa sadaya gṛhyate| vyākhyā—tāvat, tatkāla, yāvat mokṣāmi tāvat ityatha (tāvaditi avadhau| 'yāvattāvacca sākalyāvadhau māne'vadhāraṇe' ityamara) he sundari' manohāriṇi śakuntale 'ṣaṭpaṭena' bhramareṇa 'navasya' nūtanasya' adṛṣṭapūrvasya 'kusumasya iva yathā puṣpasya raso bhramareṇa gṛhyate tathā 'pipāsatā' pātumicchatā, pānāyamākulena ityatha mayā, aparicatasya' aspṛṣṭasya 'komalasya' sukumārasya, ataeva sparśavatasya 'asya te adharasya rasa,' svādu sadaya' kṛpāmṛdu yathā tathā 'gṛhyate' ādīyate| mokṣāmi, kintu yāvat mokṣāmi tāvat raso gṛhyate, iti pūrveṇa sambandha| rasaṃ gṛhīte mokṣāmi iti phalitama ["tāvat" (vi-pāṭhāntaram ma-) "yāvat" (rā-, vi mūlam )]|
cakrati| he 'cakravākavadhuke' anurūndite rathāṅgadayita sahacara' cakravākam 'āmantrayasva' sambhāṣasva| yuvayormadya prasthānasamaya prāpta, yata pariṇatā divasa 'rajanī upasthitā' āgataprāyā| etacca śakuntalāṃ prati sakhyo saṅketavākyam| gautamo māgacchati dūyala visṛjya iti bhāva|
3 cakravāka &c = cakraṃ vacyate iti cakra + vaca + ghañ karmmaṇi = cakravākaḥ| tasya vadhūḥ | anukampitā sā iti cakravākavadhū + kan striyām = cakravākavadhukā | for duṣyanta, vadhū for śakuntalā, and rajanī for gautamī |
śakuntaleti | 'sambhrameṇa' bhayena saha' | 'asaṃśayaṃ' niścita 'mama śarīrasya vṛttānta vārttā | tasya 'upalabdhāya' parijñānāya | 'ita eva' asmāsiba diśi [saptamyarthe tasi] 'āgacchati' yāvat sā na āyāti 'tāvat' tatkāla 'viṭapaṃ' śākhābhi 'antarita' ācchādito 'bhava' |
tata iti | 'pātra' śāntijalasya pātra 'haste' yasyā sā [hasta-pāṇi-prabhṛtibhisaha bahuvrīhau saptamyantasya paranipāto dṛśyate | tacca gaṅgādirākṛtigaṇatvāt bodhyam|]
'gautamī praviśati sakhyau ca' praviśata iti vibhaktivipariṇāmaḥ | etacca 'padmamapi tāvadetānika' śamyudakamasyai gautamīhaste visarjayiṣyāmi' iti sthitauśāntyudakabhājanam | ita iti | 'ita ita prāryyā gautamī' āgacchatu itivākyaśeṣaḥ | jāte iti | jātamiti apatyamātramucyate | striyāṃ mavuddhau he 'jāte' putri śakuntale 'api aṅgāni te laghu manda 'santāpo' yeṣāṃ tathāvidhāni kim ? api praśne | pīḍālāghava jāta na vā |
ārye iti| he ārye! bhrātṝ mātṛ māta 'vidheya' utkṛṣaṃ 'śakti' | upaśama anubhūyate ityartha |
aneneti| 'anena darbhamiśreṇa udakena' anena [śāntyudadhiṃ vṛddhi | hetau vā karaṇe tṛtīyā ] 'te śarīraṃ nirgatā āvādhā' pīr̤ā yasmāt yasya vā tādṛśam 'eva bhaviṣyati' | na kevalam upaśama, kintu samūlameva nāśo bhaviṣyati |
vatase iti | 'vatse' jāte 'divasa pariṇata' carame yāme sthita | sandhyā āgataprāyā| ravisyāpo nāsti, kimatrāvasthānena, ehi uṭajameva gacchāma' | 'prasthitā' prasthānamārabhā. [ ādikarmaṇi kta. ]|
hṛdaya iti| he 'hṛdaya prathama manorathe' manorathaviṣayobhūte rājani 'sukhe saṅgodoyanādausa vinā eva 'śamanane' sañjāte sati 'kātarabhāva' bhīrutā naiva yuktā [ evakāro bhinnakramaḥ ] | 'sānuśayena' paścāttāpena 'saha vighaṭitasya' manodathena viyojitasya 'te santāpa' saṅkalpa ityartha 'katha sāmprata' yuktam [ "yuktaṃ dve sāmprataṃ satvaṃ' ityamaraḥ ] | na kathamapi yuktam | yadvā—'sāmpratam' adhunā 'sānuśayavighaṭitasya te śaśa santāpa' kindaman anuśaya | sapulo'yamanuśayaḥ | ubhayathā hṛdaya prati tiraskāraḥ | sthite dhanādare yāte sanuśaya ityasaṅgata te iti |

Linked texts (1)