Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 3.7

Mitabhāṣiṇī 3.7

Language
Sanskrit

3.7

parikramyeti| 'parikramya sasparśaṃ' vātasa sparśaṃ 'rūpayitvā' sākāraṃ kṛ dabhinītha| aho iti| 'aho' harṣe| prakṛṣṭena vātena subhagaṃ hṛdya 'ayama uddeśa' vanavibhāgaḥ| śakyamiti| anvayaḥ-atra anaṅgatapte aṅge aravindasurabhi mālinītaraṅgāṇāṃ kaṇavāhī pavana aviralam āliṅgituṃ śakyam| vyākhyā-atra pradeśe 'anaṅgena' kāmena 'tapte' pīḍite prādutkāmakṛtatāpe 'aṅge' 'gātre [anukte karttari tṛtīyā] 'aravinde' kamale 'surabhi' padmagandhi ghrāṇatarpaka mālinyā taraṅgāṇāṃ vīcīnāṃ 'kaṇavāhī śīkaravāhī, suśītatvāta sarvāṅgatarpaka ityartha 'pavana' vāta. avirala gāḍha' yathā tathā 'āliṅgituma' āśvi ṣṭa 'śakyam' madanakṛte aṅgadāhe surabhiśītavātasevana hitam| tacca ihaiva sambhavati iti bhāva | śakisahośca" iti karmaṇi yat| etat śakyam etadaśakyam iti prayuna sāmānyato liṅgavacanadve yadicchayā eva vastuviṣaya | ata śakyeṣu pavanasya antarbhāva | na hi sādātmakata śakpapavanayorviśe ṣyaviśeṣaṇabhāva | tena "śakya pavana 'ityādyaśva, "śakyamiti rūpaṃ viliṅgavacanasyāpi karmābhidhāyau sāmānyāpakramāta" iti vāmana]| [ 'śakyama" ( rā-, vi-, ma- )-"śakya" (ta-, nyā-) "aviralam" (rā-, vi-, ma-) - "nihṛ ṣṭam" (ta-, nyā-) ] | sañcityeti| 'asmin vetasai parikṣipte veṣṭite 'latāmaṇḍape' latāgṛhe 'saṃnihitayā' samīpopasthayā śakuntalayā' bhavitavyam| anuma nakāraṇamāha 'tathāhi'amīti| anvaya —pāṇḍusikate yasya dvāre purastāt samunnatā, jaghanagauravāt paścāt avagāḍhā, abhinavā padapaṅkti dṛśyate| vyākhyā - 'pāṇḍava pāṇḍuvarṇā. 'sikatā' vālukāḥ yasmin tādṛśe [sikatāśabda striyāṃ bahutve prāyeṇa, kvacit ekatve - api ] 'yasya' latāmaṇḍapasya dvāre purastāt' purobhāge, aṅguliṣu, viśeṣata. aṅguṣṭhayoḥ ratyarthaṃ 'abhyunnatā' udaśvannibhṛtā 'jaghanasya' nitambasya 'gauravāt' gurutvāt' 'paścāt' gulphayo 'avagāḍhā' gabhīraṃ gatā, na tu kevala gāḍhā 'abhinavā' mayā kṛta 'padapaṅkti dṛśyata' eva daraṇyoccatvamarditāvama |
yāvaditi | 'viṭapānāṃ' śākhānām 'antareṇa' avakāśana [ 'antaramavakāśavadhiparidhānāntarḍi bhedatādathya" ityamaraḥ] 'avalokayāmi' katra śakuntalā vasti na vā iti paśyāmi [ yāvadyoge bhaviṣyati laṭ ] | parikramyeti | 'tathā kṛtvā' viṭapāntareṇa dṛṣṭvā, śakuntalā avāsta iti jñātvā 'saharṣam' āha | aye iti | 'aye' harṣe | 'me mayoḥ' santaptayo' locanayo 'nirvṛti' nivṛṃttipradaṃ sukhakara vastu 'labdham' | tadeva sphaṭa kathayati- 'kusumānām āstaraṇa' tena kṛta kusumairāsta tama ityartha' 'śilāpaṭṭa' prastarattala 'adhiśayānā' prastarattale śayitā | ["adhiśīṅsthāsāṃ karma" ityādhārasya karmatvam] 'me manorathānāṃ manoratheṣu vā priyatamatvāt priyatamo manoratha, śakuntalārūpa padārtha, 'sakhībhyām upāsyate' sevyate, upacāryate iti yāvat | [''upāsyate'' (ta-, nyā-)-"anvāsyate" (rā-, vi-, ma-) ] || bhavatviti | 'bhavatu' āsāṃ viśvāsena 'kathitāni' bhāṣitāni [napusake bhāve ktaḥ] viśrambhasa lāpān 'śrośyāmi' |
sakhyau ( upavījya sasneham ) -halā saundale, avi suhāyadi de ṇaliṇīpattavāḍho [ halā śakuntale, api sukhāyate te nalinīpatravātaḥ ] |

Linked texts (1)