Abhijnanasakuntalam 4.18
Mitabhāṣiṇī 4.18
- Language
- Sanskrit
4.18.1
kāśyapa iti| 'tvayā maddhacanāt' maddacanamavalambya [lyablope karmaṇi pañcamī] sa rājā śakuntalāṃ puraskṛtya' agrato nidhāya 'iti vaktavyaḥ' evam abhidhātavyaḥ | asmāniti| anvayaḥ-saṃyamadhanān asmān, ātmanaḥ uccaiḥ kulañca, tvayi asyāḥ kathamapi abāndhavakṛtāṃ snehapravṛttiñca sādhu vicintya tvayā iyaṃ dāreṣu sāmānyapratipattipūrvakaṃ dṛśyā| ataḥ paraṃ bhāgyāyattam| tat khalu vadhūbandhubhirna vācyam| vyākhyā-'saṃyamaḥ' śamadamanameva 'dhanaṃ' yeṣāṃ tathāvidhān 'asmān' maddavidhān tāpasān ('asmān' = mām-iti pakṣe tu "saviśeṣaṇānāṃ pratiṣedhaḥ" iti prāpnoti| asmān saṃyamadhanān vicintya iti vidheyatvena vyākhyāya tat parihāryyam) 'ātmanaḥ' svasya 'uccaiḥ' kulañca' gaurava vaṃśañca 'tvayi' bhavadviṣaye 'asyāḥ' śakuntalā 'kathamapi' abāndhavakṛtāṃ sarvathā bandhujanaprayāsa vinaiva ghaṭitāṃ tām' atiśayitāṃ 'snehapravṛttiñca' bhāvānubandhañca 'sādhu' samyak 'vicintya' anudhyāya 'tvayāiyaṃ ' śakuntalā 'dāreṣu' patnīṣu [dāraśabdaḥ puṃsi bahule| adhikaraṇe saptamī) 'sāmānyā' sādhāraṇī tulyā ityatha yā 'pratipattiḥ' gauravam ('pratipattistu gaurave| prāptī prahattau prāgalbhye prāgdabhe vādhe” iti haimaḥ) tat pūrvakam' agauravabhedena ityarthaḥ 'dṛśyā' sambhāvyā| tathā kṛte mama saṃyamasya tava vaṃśonnateḥ asyāḥ snehaprakarṣasya ca sadṛśaṃ bhavati| 'ataḥ' paścāt agauravabhedena darśanāt 'param' adhikaṃ gauravādhikyena darśanamityarthaḥ, 'bhāgyādhīnamū | 'tat khalu' gauravādhikyena darśanaṃ kila 'vadhvā dandhubhiḥ' pitrādibhiḥ 'na vācyaṃ' śaṃsanīyam|
4.18.2
the vākya [ “saviśeṣānā pratiṣedha” ] | Hence for the plural, sayamadhana has to be predicated (vidheya) of asmad | sam + yam + ap bhāve = sayama | sa dhana yeṣāma, bahu | See Tika (b) asmā - śeṣe ṣaṣṭhī | Not hṛdyoge karttari yacchabda is necessary Comp - “ta keśapāśa prasamīkṣā kururvāṇaprabala śithila camarā” - Kumara (d) sāmānyā &c. - sāmānyā pratipatti, kama dhā - | sā pūrvā yasmin karmaṇi tat sāmānyāpratipattipurvvakam | tadeva iti svārthe kan | The “na kapi” | (e) bhāgyāyattam - ā + yat + kta karmaṇi = āyattam Restricted bhāgye āyattam | saddasupota samāsa | śaṅgarava iti | 'sandeśo' vācika 'gṛhīta' manasi kṛta | kāśyapa iti | 'idānīm' adhunā bhaṃttṛ bhavanapraveśakāle 'tvam anuśāsanīyā' upadeṣṭavyā 'asi' | 'vanam oka' bhavana yeṣā tathāvidhā janā 'laukikajñā' lokavṛttāntābhijñā ata upadeśanasāmarthā | śaṅgaravaiti | na khalu' na nūna dhīmatā 'kaścit aviṣaya' ajñeyo 'nāma' (nāma iti sambhāvai |) | prājñai sarvvameva jñāyate | kāśyapa iti| 'sā' mayā upadiṣṭā tvam ita' asmāt sthānāt 'patyu' kula' gṛha bhattu bhavanam ("kula janapade gṛhe" iti viśva ) 'prāpya'śuśrūṣasveti| anvaya - gurūn śuśrūṣasva, sapatnījane priyasakhīvṛtti' kuru, viprakṛtāpi roṣaṇatayā bharttu' pratīpa māsma gama, parijane bhūyiṣṭa' dakṣiṇā bhava, bhogeṣu anutsekinī bhava| eva yuvatayo gṛhiṇīpadaṃ yānti | vāmā kulasya ādhayaḥ || yadvāyuvatayo vāmāḥ eva kulasya ādhaya ( syaḥ ) gṛhaṇīpadaṃ yānti | |
4.18.3
vāvyā—'gurun' śvaśūprabhatīna śuśrūṣasva' paricara ("śruśrūṣā paricaryyā ca"iti trikāṇḍaśeṣa "jñāśruka tdṛśā sana' ityātmanepada niyama ] | 'sapatnījane maruḍe 'priyasakhyā vṛtti' vyāpāra kuru' | sapatnīṣu priyasakhīva vartasva | 'viprakṛtā' patyā avamānitā 'api roṣaṇatayā krodhanatayā kra ddhabhāvena ityarthe 'bhartu' patya 'pratīpa' pratikūla 'māsma gama' mā gā 'parijane' sevakeṣu 'bhūyiṣṭha' bāhulyena 'dakṣiṇā' udārā 'bhava', 'bhogeṣu' samṛddhiṣu 'anutsekinī' aga rvitā bhava | 'evam' anena prakāreṇa 'yuvataya' taruṇā 'gṛhiyīpada gṛhakṛtya a dhakāra 'yānti' labhante | 'vāma ' pratikūlā viparītacāriṇī vadha 'kulasya' gṛhasya 'ādhaya ' manaḥpoḍāsvarupa [ “adhirmānasapoḍāyāṃ pratyāśāyāñca vandhake vyasane cāpya dhiṣṭhāne" iti viśva ] || yahā—'yuvatayo' nave vayasi varttamānā 'vāmā ' striya [ “vidyādānāmapi striyām” itiviśva ] 'evam' anana prakāreṇa kulasya' gṛhasya 'ādhaya ' adhiṣṭhānāni, kuśalasvabhūnā satya [ “ādhi adhiṣṭhāna” iti prāgukto viśva ] 'gṛhiṇī padam' adhikāra 'yānti' gṛhāvalambanatvāt anvarthena gṛhiṇośabdena abhidhīyanta iti bhāva | { ["bhogeṣu" ( ma0 ta, nyā0 )-“bhāgyeṣu” ( śa, vi ) ], kathamiti | 'gautamī [ vā iti vikalpe ] 'katha 'kena prakāreṇa' manyate' ava dhārayati | madrukta yukta na vā gautamī vadatu | khaya jānannapi dākṣiṇyāna gautanyā abhimata jijñāsate | gautamīti | "vadhūjanasya etāvān” etanmātrama 'upadeśa ' para jñātavya kimapyasti nāsām ? 'avadhāraya' hṛdaye kuruṣva |
4.18.4
iti vaktavye samānasya sabhāyārthaṃ vacanam”—Vritti. (c) pratīpam—pratikūlamapām iti prati + ap + a (samāsānta) by the rule "ṛkpūrabdhūḥ pathāmānace". This gives prati + ap| Now by the rule "dvantarupasargebhyo'pa īt" we get yuvan viz, yuvati| vatse iti | ‘mā sakhījanaśca pariṣvajasva’ āliṅga | āliṅgya anyān nivarttaya ityarthaḥ | śakuntaleti | ‘priyaṃvadayā miśrā’ [ itan ] yuktā, priyaṃvadāprabhṛtayaḥ | kāśyapa iti | ‘praṣṭeye’ pradātavye, anurūpāya varāya ityarthaḥ | śakuntaleti | ‘idānīṃ tātasya aṅkāt’ kroḍāt ‘paribhraṣṭā’ cyutā aha ‘malayasya’ tadākhyasya parvvatasya ‘taṭāt’ prāntabhūme ‘unmulitā’ utkhātā ‘candanasya’ ‘candanavṛkṣasya’ ‘latā iva’ śākhā iva navodgataścandanavṛkṣaka iva ityarthaḥ [ “latā jyotiṣmatī dūrvvāśākhāvallopriyaṅguṣu” iti haima ] ‘kathaṃ’ kena prakāreṇa ‘jīvitaṃ’ jīvana dhārayiṣyāmi’ | 1 (a) priyaṃvadāmiśrā—If miśra is taken as praśaṃsāvacana then say ante—śāṅgaravamiśrā etc (d) nivarttiṣyante—nivartsyanti is an optional 2 gantuma—By the maxim “avyayakṛto bhāve” we have gantuma =gamanam | Hence construe tava gantu gamanam anayo sambandhe na yuktama | Do not say anayo gantu gamanama &c—For, the ṣaṣṭhī in anayo is iti ahārthe upapade tumun |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit