Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 5.13

Mitabhāṣiṇī 5.13

Language
Sanskrit

5.13

pratīhāroti | 'prasannā' protā 'mukhavarṇā' mukhākārā 'dṛśyante' | 'visrabdha ' viśvāsayukta 'kāryyaṃ' yeṣāṃ tathāvidhā | yanmayokta sukhaśitanandina sumāśrayitumāgatā ṛṣaya iti nūna tadeva |
keti | anvaya - atha tapodhanānā madhye, pāṇḍupatrāṇā madhye kisalayamiva, avaguṇṭhanavatī nātiparisphuṭaśarīralāvaṇyā atrabhavatī iya kā | vyākhyā- 'aya' saṅkaye | śakuntalāṃ dṛṣṭvā saṃśaya ["kathāyo saṃśaye satām" iti medinī] 'tapodhanānā' tāpasānā 'madhye' agrata purohite paścāt śārṅgaravaśāradvatau tanmadhye ityarthe pāṇḍūnāṃ patrāṇāṃ śorṇapatrāṇāṃ 'madhye' 'kisalayamiva' navapatramiva 'avaguṇṭhanavatī śirovastrāvaraṇavatī ataeva 'nātiparisphuṭam' anatiprakaṭam [nañarthena nañśabdena "sahasupā" iti samāsaḥ] 'śarīralāvaṇya' dehaśobhā yasyāḥ tathāvidhā 'atrabhavatī' mānyā 'iyaṃ' dṛśyamānā 'kā' iti saṃśaya | ["keyam" ( ta-, vyā- ) - "kā svit" ( rā- vi-, ma- ) ]| 1 (a) prasannamukhavarṇā - varṇa is rūpa appearance, "varṇaṃ syādrūpabhedayo" iti śāśvata | mukhānā varṇā expressions of their faces prasannā mukhavarṇā viśrabdhakāryāḥ - vi + śambha + kta kattaṃri = viśrabdha assuring viśvāsakaram | e implies 'deliberation' or 'question' "स्वित् प्रश्नवितर्कयो" इति हैम ।
purohita iti | 'ete' upasthitā ime 'vidhivadarcitāstapasvina' | 'upādhyāyasya' ācāryasya kaṇvasya 'sandeśo' vijñapta ti 'kaścit' asti |
ṛṣaya iti | 'vijayasva' jayayukto bhava, vardhasva | [ akarma ko'ya jayati prakarṣaprāptau vartate | "viparābhyāṃ je' ityātmanepadam ] |
iṣṭeneti | 'iṣṭena' prārthitena saha [ iti sahārthe 3yā ] 'yujyasva' yukto bhava [daivādikān karmari loṭ ] |
rājeti | 'nirgatā vighnā yeṣāṃ tathāvidhāni 'tapāṃsi' yeṣāṃ tathāvidhā kiṃ munayaḥ | api praśne | pradhānatvādādau dharmaviṣaye eva praśnaḥ |
kuta iti | anvayaḥ-tvayi rakṣitari satāṃ dharmakriyāvighna kutaḥ | dharmāṃśau tapati
vyākhyā--'tvayi' bhavati paurave 'racitari' sādhu rakṣākarma kurvati sati [ sādhukāriṇi van ] 'satāṃ' sādhunoṃ 'dharmakriyāsu' tapodhnuṣṭhāneṣu 'vighnaḥ' antarāyaḥ kṛta 'kasmāhā syāt | yathā--'gharmā śau' tīvratāpe rakho (tīvratvāt rakṣorūpasya śakśorbhayam ) 'tapati' tāpena pīḍayati sati [ pīḍitatvāt śvo palāyanam ] 'tama' dhvāntarūpa śatru 'katha' kena prakāreṇa 'āvirbhaviṣyati' prakāśa gamiṣyati | na kathamapi ityarthaḥ |
rājeti | 'rājaśabda' rājā iti rūḍhyā | 'arthavān' anvatha eva | rājate śobhate suṣṭhu rājakarma karaṇīta iti rājā | ahañca tathā | athavā | 'rājā prakṛtirañjanāt” iti rañjiteṣu tāpaseṣu yathārthamevāha rājā | 'lokānāmanugrahāya' bhuvi sthitvā lokānugrahakaraṇāya kuśalī kalyāṇavān [ "brāhmaṇa kuśala pṛcchet" iti kuśalapraśna ] | 'atha' praśne |
śāṅgarava iti | 'siddhimanta 'aṇimādisiddhisamanvitā yogośvarā 'svādhīna” svāyatta 'kuśala' yeṣāṃ tathāvidhā bhavanti | tadasau kuśalo kimu vaktavyam | 'anāmayasya' arogasya praśnapūrvaka' prathamamanāmayapraśna kṛtvā [ 'kṣatriyastvanāmayam"iti anāmayapraśna ]
lokānugrahāya—lokānugraha kartum iti "kriyārthopapadasya ca karmaṇi sthānina” iti Elewhers the poet says—“tathā hi sarve tasyāsaṃn parārthaikaphalā guṇā ”, “vapu tasya vibhorna kevala gaṇavattāpi paraprayojanā”, 'vidita vo yathāsvārthā na me kāścit pravṛttaya ”, &c 2 ājñāpayati—ā + jñā + ṇic + laṭ ti commands Note the

Linked texts (1)