Abhijnanasakuntalam 5.14
Mitabhāṣiṇī 5.14
- Language
- Sanskrit
5.14
yanmitha iti | 'mitha' anyo'nya 'samayāt' samayācārāt [ "samayā śapathācārakālasiddhāntasaṃvid " ityamara ] gāndharveṇa vivāhena ityartha [ 'gāndharva samayānmitha' iti yājñavalkya ] 'bhavān madīyāṃ duhitaram upāyata' udavoḍha ["udādyama svakaraṇe" ityātmanepadam ] iti 'yat yuvayoratat' mitha samayakaraṇa prītimattā mayā anujñātam' | tvamiti | anvaya - tva na arhato prāgrasara smṛto'si | śakuntalā ca mūrttimatī satkriyā | prajāpati tulyaguṇa vadhūvara samānayan cirasya vācya nagat | vyākhyā— 'tva na' ('ktasya ca varttamāne" ityanukta karttari ṣaṣṭhī ) 'arha tā' praśastānā pātrāṇām (praśasāyāṃ śatṛ ) 'prakarṣeṇa agresara' purogāmī 'smṛto'si' vaya tvāṃ satpātrāṇāmagraṇī manyāmahe | śakuntalā ca mūrttimatī' dhṛtadehā 'satkriyā' satkāra, dharmo vā na kṛtā | 'prajāpati' brahmā, tulyā guṇā yasya tādṛśa vadhūśca varaśca 'vadhūvara' dvandvaikyo ["sarvo dvandvo vibhāṣā ekavadbhavatoti vācyam" itya katvam | yadvā—bhājyamāna samāhāramāśritya ekatvam ] samānayan ' samāharan, ekatra kurvan cirasya' baho kālāt ("cirāya cirarātrāya cirañceti cirādyakā" ityavyayagaṇe amara ) vācya 'nindā 'na gata' na prāpta utkṛṣṭayā sahakaṣṭa pumān, uttamena ca adhamā stro minati ityeva nindā vidhernābasyā | ayantu yuvāṃ melayitvā vidhirnānindya iti bhāva | taditi | yato'hamanumanye 'tata' tasmāt satva' prāpina garbhasthamityartha āpannā prāptā garbhiṇīti yāvat [ "prāptāpanne ca dvitīyāyā', iti samāsa | bahuvrīhirvā ] iya 'saha' ekatra 'dharma caraṇāya' [ tārthya caturtho ] 'pratigṛhyatām' iti sa bhagavān prāha | yuktameva yat arha te satkriyā | tad arhan bhavān satkriyāṃ śakuntalo gṛhātu |
nirddhāre ṣaṣṭhī| (b) prāgasara—agre pura sarati gacchati iti agra + sṛ+ṭa karttari bāhulakāt = agrasara leader prakarṣeṇa agrasara the very first prāditan + [c] sṛta—smṛ 1s tuḍārthaṃ| Hence smṛ+kta katrtari varttamāne=smṛta | (d) na—katrtari ṣaṣṭhī | See tika (e) satakriyā—sat + kṛ+śa bhāve honour ādarakaraṇam | sat 1s a gati in this sense by the rule "ādarānādarayo 2. sahadhamacaraṇāya-dharmasya caraṇam | saha dhamacaraṇama, supsupā| "sustrīko dharmamācaret" iti vacanāt | tādarthye 4rthī|
gautamīti | 'kimapi' yat kiñcit 'vaktukāmā' bhāṣaṇābhilāṣiṇī 'dasmi' | me vacanasya avasara prasaṅgo 'nāsti' | ahamatra tṛtīya pakṣaḥ, tata ko vacanasyāvakāśaḥ, 'katham' aprasaṅga, 'iti' cet śṛṇu | neti | anvaya—anayā gurujano nāpekṣitaḥ, tvayā api bandhurna pṛṣṭaḥ | ekaikasya ca carite eka ekasmin ki bhaṇatu | vyākhyā—'anayā' śakuntalayā 'gurujana'' kaṇvapramukha na 'apekṣita'' gurujanāpekṣā na kṛtā, svayameva karttavya nirṇītam | 'tvayā api bandhu,' bandhutvātsvajana 'na pṛṣṭa' śakuntalārthaṃ na yācitaḥ | ittham itaranirapekṣasya 'ekaikasya ca' ekasya ekasya eva carite kṛte karmaṇi, tādṛśaya karma adhikṛtyā eka ' anya mādṛśastṛtīyo jana [ 'eke mukhyāndakevalā"ityamara ] ekasmin' pakṣayordda yoranyatarasmin ki' bhaṇatu' ki kathayatu | na kimapi | "asmin me mana khidyati tat yojayatu bhavānanena māma" iti na śakuntalā gurujana nāpi tvayā asmā bandhujano yācitaḥ | api tu dvāvapi bhavantau tṛtīyamanādṛtya karma kṛtavantau | tadadhunā tṛtīyasya kathāyā nāstāvakāśa | [mūlam ( ta-, nyā- ) —' "na khalu pṛṣṭaśca parasparakṛtiścaiva carite bhaṇāmi kimekaikam" (rā-)—'ekaikamatha carite kimbhavateka ekasya" (ma)— " tvayā pṛṣṭo bandhu , ekaikamatha carite bhaṇāmi kimikamekasmai" ( ki- ) ]|| śakuntaleti | upanyasta samīpe nikṣiptam upasthāpitam śādena naṣṭasmṛti sarvvamida duravabodha manyate |
Linked texts (2)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit