Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 5.16

Mitabhāṣiṇī 5.16

Language
Sanskrit

5.16

śakuntaleti | 'vacanasya' kimidamupanyastamiti vākyasya 'upanyāsa ' upasthānam upasthitametadvākyamityartha 'pāvaka khalu' agniriva mā dahatīva | śārṅgarava iti | 'idam' eṣa vismayaprakāśa 'katha nāma' iti krodhopaśame kutsane vā [ "nāma prākāśyasambhāvyakrodhopagamakutsane ' ityamara ] | bhavanta eva, bhavādṛśā janā eva, na mādṛśā 'sutarām' atiśayena 'lokavṛttānte' janacarite 'niṣṇātā ' kuśalā. | kasmin viṣaye loka. ki vadati, bhavanta eva jānanti | tathāpi ajānatā iva kathamucyate kimidamupanyastamiti |
satīmiti | anvaya —jñātikulaikasaṃśrayāṃ bhattu matīṃ satīmapi janaḥ padāraṃ viśaṅkate | ataḥ svabandhabhiḥ pramadā priyā apriyā vā parivetuḥ samīpe iṣyate | vyākhyā —'jñātīnāṃ' bāndhavānāṃ 'kulaṃ' gṛham [“kulaṃ janapade gṛhe” iti viśvaḥ] 'ekaṃ' kevalaṃ 'saṃśrayaḥ' āśrayasthānaṃ yasyā tathāvidhāṃ 'bhattu matoṃ' sadhavām [“viśeṣaṇamātraprayoge viśeṣyapratipattau” iti vāmanaḥ] 'satīmapi' sādhvīmapi 'janaḥ' lokaḥ 'anyathā' paraprakāreṇa asatītvena viśaṅkate' sambhāvayati, asatīmiti manyate | adya lokavṛttānto viditastvaṃ ? ato heto lokavādabhayāt 'svasya bandhubhiḥ' striyā jñātibhiḥ 'pramadā' taruṇī strī 'priyā' bharturabhimatā vā 'apriyā' anabhimatā 'vā parivetuḥ' boddhu 'samīpe iṣyate' prārthyate | śakuntalā tava priyā vā apriyā vā, tavaiva samīpe tiṣṭhatu | anyathā lokāpavādaḥ syāt | tvamapi etajjānāsi | tathāpi kimāttha “kimidamupanyastamiti” | [ “priyāpriyā vā’ ( rā- ta-, a )—”tadapriyāpi” ( vi. bha. ) ] ||
rājeti | 'ca' pacāntare [ "ca pādapūraṇe pakṣāntare hetau viniścaye" iti vikārasaṅkeṣa ] | pūrvaṃ pariṇītā 'pariṇītapūrvā' ['bhūtapūrve caraṭ' iti jñāpakāta pūrvaśabdasya paranipāta ] 'kim' ?
śakuntaleti | te āśaṅkā' ki vā syāta iti sandeha 'sāmprataṃ' yuktā ["yukto dve sāmprataṃ sthāne" ityamara ]•
śāṅgarava iti | anvaya —kṛtakāryadveṣāna dharma prati vimukhatā rājña ucitā kim | vyākhyā—'kṛta' prathamamanuṣṭhita yata 'kārya tasmin dveṣāt arucivaśāt 'dharmaṃ prati' karttavya prati vimukhatā' aruci rājña ' samvandhe lokāścakasya ityartha ucitā kim' | yadabhavān gūḍhamūḍhavāna imāṃ tatra nāsti sandeha | adhunā ca bhavānasyāṃ virakta ! tathāpi asyā grahaṇaṃ te dharma | yadi rājā man imā tyaktvā svayamadharmaṃ carasi dharmaviplava prāpta | [ mūlam (ta vi nya- ma )—"ki kṛtakāryadveṣo dharmaṃ prati vimukhata kṛtāvajñā"(ra.-)]|
rājeti | 'asatī' asādhvī akahaṇī yā 'kalpanā,' kārya kṛta, dveṣaśca, vimukhatā ca ityenba rūpā, tasyā 'prasaṅga ' prastāva' kuta | kena prasaṅgena bhavata etadanumānam | śāṅgarava iti | anvayaḥ—aiśvaryyamatteṣu prāyeṇa amī vikārā mūrcchanti| vyākhyā —aiśvaryeṇa prabhutvena 'matteṣu' sadasadvivekavihīneṣu 'prāyeṇa amī vikārā' cetovikṛtayaḥ, dhanādyaiśvaryyeṣvapi pārthivacaritābhimānarūpā 'mūrcchanti' prasaranti [ "matteṣu,” ( rā, vi-, ma-)—"mattānām" ( ta-, vyā-) ] ||

Linked texts (3)