Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 5.2

Mitabhāṣiṇī 5.2

Language
Sanskrit

5.2

rājeti | kiṃ' praśne | 'nu' vitarke | 'khalu' avadhāraṇe | vitarkagarbhe praśnaḥ | utkaṇṭhāye avadhāraṇam | 'gītam artha' vastu 'gītasya' gānasya 'artha' vastu vā 'ākarṇya iṣṭajanena' priyajanena 'virahāt' viyogāt 'ṛte'pi' vinaiva 'ki nu khalu balavat' atyartham 'utkaṇṭhito'smi' vicalito'smi | utkaṇṭhāyāṃ niścayaḥ | tatkāraṇaṃ prati vitarkagarbhe praśnaḥ | śāpena vismṛtaśakuntalādṛṣṭāntaṃ prāha "iṣṭajanavirahādṛte'pi" iti | etaddhi samāsāṇaślokoktam "abodhapūrvam" śakuntalāsmaraṇam |
ramyāṇīti | anvaya—jantu sukhito'pi ramyāṇi vīkṣya madhurān śabdān niśamya ca paryutsuko bhavati iti yat tatnūnaṃ bhāvasthirāṇi jananāntarasauhadāni abodhapūrvaṃ cetasā smarati | vyākhyā—'jantu' yaḥ kaścita jīvaḥ 'sukhito'pi' sañjātasukho'pi, sukhamanubhavannapi [tārakāditvāditac pratyaya ], ramyāṇi' manoharāṇi vastūni [viśeṣaṇamātraprayoge viśeṣyapratipattau] 'madhurān' hṛdyān 'śabdān niśamya ca' śrutvā ca paryutsukaḥ' unmanā bhavati iti yat tat nūnam' asamaṃśayaṃ 'bhāvena' 'saṃskāreṇa, bāsanayā ityarthaḥ 'sthirāṇi' aparihāryāṇi [ yadvā—'bhāve' hṛdaye 'sthirāṇi' baddhamūlāni ] 'jananāntarasya' pūrvajanmani suhṛdayasya bhāvā 'sauhṛdāni', priyāṇi [ aṇi hṛdbhāvaḥ ; ādirbṛddhiḥ || anaṇi hṛdbhāve tu ubhayavṛddhyā sauhārdāni || ādye "aṇi parato hṛdbhāvaḥ", dvitīye "siṅge hṛdbhāve aṇ" iti vivekaḥ || suhṛtsuhṛdayaśabdau dvāvapi yuvādiṣu paṭhyete ; tata bhāve aṇ ] 'abodhapūrvam' ajñātapūrvaṃ yathā tathā 'cetasā' manasā smarati', ajānan 'smarati' | smṛtimātraṃ bhavati smṛterviṣayasya tu bodho na jāyate | manye pūrvajanmaṇi mayā gītānuyāyi kiñcadadbhūtaṃ nādhunā tatsvarūpamupalabhate | smṛtiviṣayamabuddhāhamevamutkaṇṭhitaḥ || balavattu śakuntalāyāḥ prītistena smṛtā, śāpācca śakuntalā ||
1 (a) abhinava &c - gārhaṃtaṃ lupyati lup + yaṅ + ac karttari = lolupaḥ greedy abhinava madhu fresh honey karmadhā-| tasya lolupa | (b) tathāblown lotus It suggests dearth of honey कमले वसति कमलvasati sojourn in a lotus sahasupeti samāsa | sā eva kamalavasatimātram mere sojoun &c - nityasamāsaṃ - mayūravyaṃsakādi | yena nivṛtaṃ | 3tat- | my lead in a compound 'bhojastu na cānena samāsa iti vacanāt asamanthena saha samasyata eva ityāha mayūravyaṃsakapriya iti' - Vardhamana in the Ganaratnamahodadhi (d) vismṛta - vi + smṛ + kta kartari varttamāne is manasā gamanam | Hence, gatyarthatvāt karttarikta |

Linked texts (3)