Abhijnanasakuntalam 6.13
Mitabhāṣiṇī 6.13
- Language
- Sanskrit
6.13
sānumatīti | "kaṣṭau ityādarthe’ | ‘eṣā’ īdṛśī 'nipuṇatā' mahatī nipuṇatā iti bhāvaḥ | rājeti | anvayaḥ—citre yat yat sādhu na syāt tat tat anyathā kriyate | tathāpi rekhayā tasyā lāvaṇyaṃ kiñcit anvitam | vyākhyā—citre matkṛte ālekhye ‘yat yat pradeśasāmañjasyāt vā ‘sādhu samyak, dṛṣṭadānuyāyi ityarthaḥ ‘na syāt' citritaṃ na bhavet [ sambhāvanāyāṃ liṅ ] ‘tat tat' tadeva, tatsarvamityarthaḥ, 'anyathā' anyaprakāreṇa viśodhya iti yāvat 'kriyate saṃpādyate [ sarvadhātūrthānuvāda karotinā bhavati ]| kintu śaṅkuntalāyā lāvaṇyaṃ manasāpyacintanīyaṃ kiṃ punaścitre karaṇīyaṃm | tat ‘tathāpi’ kṛte'pi mahati yatne rekhayā' ālekhyena ‘tasyā lāvaṇyaṃ kamanīyatā 'kiñcit īṣat na tu bāhulyena anvitam | yā svayaṃ “vidhinā citre niveśya parikalpitasatvayogā manasā vā rūpoccayena kṛtā' sā kathamanena mayā sādṛśena samyagalikhyate | tat yadoktaṃ te "sādhu yadyat” ityādi iti bhāvaḥ | ['rekhayā' (rā-, vi-, ma )— ‘lekhayā’ [ tka, ba, ] ] || sānumatīti | 'paścāttāpena guroḥ pravṛddhasya snehasya premnaḥ 'anavalepasya ca' darpābhāvasya ca ‘etat' eṣā rājoktiḥ sadṛśaṃ yogyam paścāttāpenāsya dṛr̤hatvādaho niratiśayaḥ sneho jātaḥ | snehaśca prabalamātmaślāghām tata “aye kāntākīrte "yadyanni" ityatra śakuntalāyā sādṛśyama acintanīyaṃ sannaye| kiñcidanvitaṃ na sambhavatyadyapi gavāṃmanvata vinayoktimātram|
vidūṣaka iti | 'idānīṃ vākyālaṅkāre |
sānumatīti | 'īdṛśasya' etadvidhasya 'rūpasya anabhijñaḥ' ajñātasvarūpaḥ 'aya jana.' eṣa vidūṣaka 'mīghadṛṣṭi.' viphaladarśanaprayāso jāta. | anupamaṃ sarvāṃsāmeva kanyādayakanyakānāṃ rūpam | atra punarviśeṣanirūpaṇe nipuṇai. rūpāmittaireva śakyam | vidūṣakamtu 'anabhijña' sarvo api samā paśyati ityāśayaḥ |
vidūṣaka iti | 'nirvarṇya' nipuṇa dṛṣṭvā | 'yā eṣā avasekena' secanena 'snigdhā.' mamṛkṣā 'taruṇapallavā navapatrāṇi yasya tādṛśasya 'cūtapādapasya' cāmravṛkṣasya 'pārśve' śithilaṃ śvatha 'vandhanaṃ yasya, ataeva 'uddāntāni cyutāni kusumāni' yasmāt tādṛśena 'keśāntena' [itthamabhūtalakṣaṇe tṛtīyā ], udbhinnā sūkṣmāḥ 'svedavindava yatrajalavindavo yasmin tādṛśena 'vadanena [itthambhūtaiti tṛtīyā] viśepano' bāhubhyā na 'avasṛṣṭābhyām' śrāntatvādvā 'bāhubhyām' [itthambhūteti tṛtīyā] 'drutapariśrāntā iva kiñcidiva jātaśramā [keśadandhaśaithilya' svedodgama, bhujāpasaraṇam iti vīṇi śramopalakṣaṇāni ] 'ālikhitā sā śakuntalā itare sakhyo iti tarkayāmi, ūhe | [ "śithilabandhana-" (ta nyā-,)"śithilakeśavandhana" (rā, ma-)- 'śithilakeśavandha' (vi-) | ]||
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit