Abhijnanasakuntalam 6.16
Mitabhāṣiṇī 6.16
- Language
- Sanskrit
6.16
rājeti | anvayaḥ-saikatalīnahaṃsamithunā srotovahā mālinī kāryā| tāmabhitaḥ niṣaṇṇahariṇā gaurīguroḥ pāvanāḥ pādāḥ (kāryāḥ)| śākhālambitavalkalasya taro radhaḥ kṛṣṇamṛgasya śṛṅge vāmanayanaṃ kaṇḍūyamānāṃ mṛgīñca nirmātumicchāmi | vyākhyā'saikate' puline 'līnaṃ sukhāsīnaṃ 'haṃsamithunaṃ' marāladvandvaṃ yasyāstādṛśī srotovahā' nadī 'mālinī kāryā' lekhitavyā| 'tāṃ mālinīm 'abhitaḥ' pārśvataḥ [abhitoyogedvitīyā ] 'niṣaṇṇāḥ upaviṣṭāḥ 'hariṇā' yeṣu tathāvidhāḥ 'gauryā' śivāyāḥ' guroḥ' pituḥ [anaṅgatuḥ pitā iti yāvannāmapādā ] 'pāvanāḥ' pavitrāḥ 'pādāḥ' pratyantaparvatāḥ kāryā iti liṅgavacanavipariṇāmaḥ| 'śākhāsu lambitani' avalambitāni 'valkatāni' yasya tādṛśasya kasyacit taro hakṣasya 'adhaḥ' tale [ṣaṣṭhyadayaḥ | atasantatvāt ṣaṣṭhī ] kṛṣṇamṛgasya' kṛṣṇasārasya 'śṛṅge' vāmanetrī 'vāmanayanaṃ' vāmākṣiṃ kaṇḍūyamānāṃ' nigharṣantīṃ mṛgīñca nirmātuṃ kartum 'icchāmi' [ niṣaṇṇahariṇā -(rā-vi-, ma-, )"niṣaṇṇacamarāḥ" (ta-, ā-) ] ||
vidūṣaka iti | 'yathā aha paśyāmi' mayā evamanumīyate [''yathāśabdastanniddiṣṭastulyayogāsamānayoḥ'' iti viśva | atra anumāne ]—'enena rājñā 'lambakūrcānāṃ dīrghaśmaśrūṇām [ ''kūrcamastrī bhruvormadhye śmaśrukaitavayopi'' iti trikāṇḍaśeṣa ] 'tāpa sānāṃ kadambe samūhe [ iti karaṇe śyā ] ''citraphalaka pūrayitavyam | prathamaṃtaireva phalakaṃ pūrayiṣyati ityaha manye |
rājeti | he 'vayasya anyacca' aparamapi likhitavyamasti | 'śakuntalāyāḥ abhipreta priyaṃ mayā uddiṣṭaṃ vā prasādhanam' alaṅkaraṇam 'atra asmin citre 'ṛkṣāmi' vismṛta' vismaraṇāt akṛtam adhunā tu karttavyam |
vidūṣaka iti | 'kimiva tat abhipreta prasādhana vismṛta bhavatā [ ''iva iri iṣadaryepimopre kṣāvākyālaṅkāreṣu' iti barddhamānaḥ | atra vākyālaṅkāre ] |
sānumatīti | 'yat vastu śakuntalāyā yo vane vāsaḥ sthitiḥ tasya, yacca tasyā' yat 'saukumāryya' mārdavam ( bhāve ṣyañ ) tasya 'ca sadṛśa' yogya bhavet' tadaiva vismṛtam abhipretaṃ prasādhanam adya kartumanā ayam | vanavāsini. sulabham atikomalañca tat ityarthaḥ | vidūṣakakṛtapraśnasya uttarametat |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit