Abhijnanasakuntalam 6.18
Mitabhāṣiṇī 6.18
- Language
- Sanskrit
6.18
rājeti | nanu' anunaye | 'dhṛṣṭa' madhukara tvayā 'vāryatā' pratiṣidhyatām | vidūṣaka iti | vikramāṅgena brāhmaṇena mayā kathameṣa śiṣyate 'avinītānāṃ' 'durvṛttānā 'śāsitā' vinetā 'bhavāneva asya vāraṇe prabhaviṣyati' śakto bhaviṣyati nānyaḥ ko'pi mādṛśa' | rājeti | 'etat ducyate' yuktameva | ahameva ena vārayiṣye | 'ayi' iti komalāmantraṇe | 'bho kusumasamatāyā latāyā' priya atithe' bhramara 'atra' asmin śakuntalāmukhe 'ki' katha vṛthā 'paripatanasya' uḍḍīya parisramaṇasya 'kheda' śramam 'anubhavasi' | dṛṣṭṭairbarvāṃ, bhītaiśca na tamasyā priya | yā tu tvayā tuṣyati tāmeva kusumalatāmanusara, citralikhitāṃ kusumastho bhramarīṃ nirddiśyāha—anvayaḥ—anuraktā eṣā madhukarī tṛṣitā kusumaniṣaṇṇā satyapi bhavantaṃ pratipālayati, tvayā vinā na khalu madhu pivati| vyākhyā—'anuraktā' bhavati premavatī 'eṣā' iyaṃ purogatā 'madhukarī' bhavatpatnī 'tṛṣitā' pipāsitā ataeva 'kusume niṣaṇṇā' upaviṣṭhā 'satyapi' [tadānīṃ pratīkṣāduṣkarā ityaperarthaḥ] 'bhavantaṃ pratipālayati' tvāmapekṣate| kāraṇamāha—'tvayā vinā' tvā vihāya 'na khalu' na nūna 'madhu pivati'| tasmāt snehenūyā mānayitavyā, tat tatraiva gaccha, tena raktā bhāryyā ca tuṣyati, kusumitā latā priyeṇātithinā bhavatā prīyate ityāśayaḥ|
sānumatīti | he 'āryya, eṣa' bhramara 'abhijātaṃ khalu' nyāyyaṃ yathā tathaiva [ "nyāyye kulīnabudhayorabhijātapadaṃ vidu' iti śāśvataḥ ] "vārita" pratiṣiddha | āryyo bhavān āryeṇa yathā vāryyaṃ tathainaṃ vārayati, na tu anāryya iva kaṭhoraṃ daṇḍayati | iti vāraṇaprakāraṃ prati kaṭākṣa | vidūṣakaḥ iti | 'eṣā jāti' tiryyagjāti, sutarām anāryyā 'pratiṣiddhāpi'
vāritāpi 'vāmā' pratikūlā| netha vāraṃ gacchati ['vāma, pratikūle'pi prokta' iti halāyudhaḥ ]| rāje| 'evam' anena vidhinā śakuntalāmukhābhimukhameva dhāvan 'me śāsane' nirdeśe 'na tiṣṭhasi' na varttase | tena bālyādbuddhenāpi daṇḍanīyo'si 'tarhi samprati śrūyatām'—| anvaya — he bhramara, akliṣṭabālatarupallavalobhanīya mayā ratotsaveṣu sadayameva pīta priyāyā vimbādharaṃ spṛśasi cet tvāṃ kamalodarabandhanasya kārayāmi [vyākhyā— he 'bhramara' kāmuka iti ca 'akliṣṭaḥ' asamardita prayukta iti vā yo 'bāla' nūtana, 'tarupallavaḥ tatpallava tadviva 'lobhanīya' vimbākhyaka 'mayā ratotsaveṣu mṛdaṅgameva pīta priyāyā vimbākāram' padharam' [śākapāthivatvād] spṛśasi cet' yadi daṃśasi tadā 'tvām' aparādhina 'kamalasya' kācit padmasya 'udarasya' yat bandhanaṃ 'kārāgṛha tava' tiṣṭhati prasādya 'kārayāmi' | rājā'haṃ tvāṃ paradāradharṣaṇāparādhena nirudhya bandhena samakṣā, ghoramayātasañcāra padmodarañca te kārā bhaviṣyati iti bhāvaḥ |
vidūṣaka, iti| 'evaṃ tīkṣṇa' kaṭhora: 'daṇḍo' yasya tasya chapaśāmanasya [ preśavivakṣayā ṣaṣṭhī ] 'kiṃ na bheṣyati' | 'prahasya' sūpahāsa kṛtvā 'ātmagatamāha'| hāsastu rājñā śruta eva | 'eṣa' 'ummattastāvat' unmatta eva [ tāvadadhāraṇe ]| ahamapi ratasya' ucchattasya 'saṅgeṇa' saṃsargeṇa 'īdṛśī vasthā' vṛtta' dṛśya ityādiṣa ["yaḥ sādhūpamardyo" iti śāśvataḥ | 'saṃvṛtto' jātaḥ iva | "saṃsargajā doṣaguṇā bhavanti" iti manye ahamapi unmattasaṅgyādunmatto jātaḥ ityarthaḥ |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit