Abhijnanasakuntalam 7.1
Mitabhāṣiṇī 7.1
- Language
- Sanskrit
7.1
yeta iti | 'ākāśena vihāyasā yat 'yānaṃ ' svargāt bhūtale pratyāvarttanaṃ tena | rājeti | 'anuṣṭhita kṛta 'niddeśa' ājñā, dānavavadharūpā yena sa, kṛtakarmā iti yāvat | 'maghavanta i draśya | "satkriyā' pūjā, tasyā 'viśeṣa' atiśaya utkarṣa iti yāvat tasmāt [ maghavat iti nirdeśena satkriyayā ca sāpekṣam | gamakatvāt samāsa | ubhayasāpekṣatvāt svayamasamasam ] | 'ātmānam tām 'anupayuktam ayogyam, apātram 'iva samarthaye' manye | mālatirivi | 'smitena' īṣaddhāsina 'saha | 'ubhaya itya bhavantam draṣṭavya | 'aparitoṣa svasvakṛtyā asantoṣam | indrastvā prapūjya asantuṣṭaḥ bhavānya mahadapi karma kṛtvā asantuṣṭaḥ | kautukakaramitat iti hāsa' | anvaya • bhavān marutvata pratipatyā prathamopakṛta laghu manyata | so'pi bhavata avadānavismita imāṃ satkriśā na gaṇayati | vyākhyā. .'bhavān marutvata devarājasya 'pratipattyā' gauravèṇa, idṛktayā pūjayā iti yāvat [ “pratipattistu gaurave” iti haima ] 'prathamaṃ 'prākkṛta upakṛta dānavavadhena tvayā upakāra kṛta 'sat laghu' tuccha 'manyate' sambhāvayasi | 'so'pi' indraśca "avadānena' karmaṇā bhavatkṛtena dānavavadharūpakarmaṇā [ "avadānaṃ khaṇḍane syānnihṛtte ca karmaṇi" iti medinī ] 'vismita'' sāścarya', san 'imām ātmakṛtāṃ 'satkriyāṃ' pūjāṃ na gaṇayati' kathanayogyā na manyate | aho avadāna, tucchā me satkriyā iti maghavatara, aho satkāra, tuccha mè karma iti bhavato bhāvanā | [ 'prathamaupa bhavān' ( rā, vi, ma-) —"upakṛtya hareścayā bhavān laghu satkāramavekṣya manyate (ta, nyā-) || 'vismita' Summary.—atha vijitya daityān pratyāvarttamāno rājā hemakūṭaśikhara māpa | tatra tapasyantaṃ mārīcaṃ dṛṣṭumavātarat | avasarapratīkṣaśca sthita stapasvinībhyāmanugataṃ bālamekaṃ cakravartilakṣaṇamaikṣiṣṭa | tacca cāpalāta vārayitu tāpasībhyāmanubaddhaṃ spṛśan sparśasukhādvissismaye | tataḥ kathāprasaṅgena pauravo'yaṃ bālaḥ pitā cāsya dāratyāgī śakuntaleti ca māturnāma, iti jñātvā yāvanniścayaṃ nādhigacchati tāvadapaśyat bhūpatitaṃ bālasya rakṣākarakaṅkakam | tadādāya rājñā bālāya samarpitam | sā tu cauṣadhiḥ pitarau cātmānañca varjayitvā bhūpatitā yadi gṛhyate tato grahītāraṃ sarpobhūtvā daśyati iti sthite'pi rājānamakṣataṃ dṛṣṭvā duṣyanta evāyamiti niścitya tāpasībhyāṃ rājānaṃ bodhayitvā gatvā śakuntalā vijñāpitā | bālastu gantumicchan putra iti sambhāṣya niruddhaḥ “duṣyanto me pitā na tvam” iti vipratipede | itthaṃ prativādāt niścayaśca jātaḥ śakuntalā ca tatra prāptā pratyabhijñātā ca rājñā | eva samāgatau dampatī mārīcamabhyu petau| tena ca maharṣiṇā tadā durvāsasā dattaḥ aṅgurīyakadarśanāvasānaḥ śāpa ākhyāta māndya dampatyo prasasāda | tato dārāpatyasaṃ yogāt siddhārtho rājā mudā paramayā svangaraṃ pratyāgata |
say upakṛtya laghu manyate = upakṛtya tat upakṛta laghu manyate (The service it-
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit