Abhijnanasakuntalam 7.10
Mitabhāṣiṇī 7.10
- Language
- Sanskrit
7.10
rājeti | 'tena hi nimittena, yato'ya prajāpatirāste tataḥ ityarthaḥ 'anatikramaṇī yāni' atikramya gantumanarhāṇi 'śreyāṃsi śubhāni bhava santi | tadeva spaṣṭayati | 'bhagavanta kaśyapa' pradakṣiṇokṛtya pradakṣiṇakriyayā prapūjya [ avyayībhāvastiṣṭhadguvādiḥ | tato gatisamāsaḥ | "nānena samāsaḥ vyavantu samastata eva" iti bhojavacanāt sādhu' | prādisamāsādgatisamāso vā ] 'gantumicchāmi' tataśca śreyo bhavitā | bhagavatpradakṣiṇe mahate hi śubhāya, sadyaśubha na upetyam iti bhāvaḥ | mātaliriti | 'prathamoṃ mukhyaḥ uttama ityarthaḥ 'kalpa.' sa kalpa | 'āryeṇa abhinayakarmaṇā 'avatīrṇoṃ' avatāraṇamabhinaya sthitī ityartha. | rājeti | anvaya - abhūtalasparśatayā rathāṅgānemaya apoḍhaśabdā na | rajaśca pravarttamāna na dṛśyate | niruddhatitvā ratha avatīṇo'pi na lakṣyate | vyākhyā- avidyamānaḥ bhūtalasparśa' mūmisamparko yasya tasya bhāvena, bhūmisamparkavirahāt ityarthaḥ rathāṅgānāṃ cakrāṇāṃ 'nemaya' prāntā. 'apoḍhā.' prārambhā 'śabdā' yestathāvidhā 'na' yenāhaṃ śabdavirāmāt kvāna patyā iti vaktu śakna' syām | 'rajaśca' dhūlayaśca [jātāvekavacanam] 'pravartta'māna cakrairaśvakhuraiśca utkṣipta san prasarpat 'na dṛśyate' yena rajasāmapravṛti' dṛṣṭvā gamananivṛtti jānīyām | etayorupari puna. nirgatā udyati, pratighātaja kṣobhaḥ yasmāt tathāvidha 'tava ratha avatīrṇo'pi hemakūṭaśikhare patitopi 'na lakṣyate' patitatvena na jñāyate | yadvā-giriśikhare patito'pi ratha samyagaṃśūnyatayā sthitatvāt cakramampātaśabdo na jāta, na ca dhūlirutthita nāpyanubhūto rathakṣobha | tatpatita iti na jñāto mayā ratha iti bhāvaḥ |
mātaliriti | anvayaḥ- yata asau valmīkāṅinamagnamūrttiḥ, sandaṣṭasarpatvacā urasā jīrṇalatāpratānavalayena kaṇṭhe atyarthasampīḍita, aṃsavyāpi śakuntanīḍanicitaṃ jaṭāmaṇḍala bibhrat sthāṇuriva acala muniḥ abhyarkabimba sthitaḥ | vyākhyā-'yata asau' dūre dṛśyamāna 'valmīke pipīlikāviśeṣakṛtastūpe 'aṅka' yathā tathā 'nimagnā' pihitā 'mūrtti' yasyā tathāvidha 'sandaṣṭā' sambaru layā 'sarpatvak' nirmoko yasmin tathāvidhena 'urasā' vakṣasā [ vakṣajalakṣaṇam | upalakṣaṇe tṛtīyā ] 'jīrṇānāṃ' śuṣkāṇāṃ latāpratānānāṃ vallotantūnāṃ 'valayena veṣṭanena, valayitalatāsantatibhirityarthaḥ [bhāṣānayane dravyānayanam ] 'kaṇṭhe atyarthe' yathā tathā sampīḍitaḥ, aṃ'sau skandhau 'vyāpnoti' yat tādṛśa 'śakuntānāṃ pakṣiṇāṃ nīḍai kulāyai [bahuvacanena jaṭāmaṇḍalasya mahattvam ] 'nicita' parivyāpta 'jaṭāmaṇḍala bibhrat dhārayan, ataeva 'sthāṇuriva kāṣṭhapraveśo vṛkṣa iva 'acala ' sthira muniḥ, arkasya' sūryasya bimba ' maṇḍalam tat 'abhi' [ avyayībhāva ] sūryamaṇḍala mabhilakṣya ityarthaḥ 'sthita ' tiṣṭhati | tata mārīcāśrama iti vākyāśeṣaḥ |
rājeti| ‘kaṣṭa kaṭhora ’ityo yasya taddhe nama | mātaliditi | ‘saṃyatāḥ pragrahāḥ’ raśamayo yasya tam| ‘etau imau cāvām ‘adityā’ indrajananyā ‘parivarddhitā’ pālitā ‘mandāravṛkṣā’ yasmin tādṛśa prajāpateḥ’ kaśyapasya ‘āśrama praviṣṭau svaḥ’| rājeti | 'nirvṛteḥ sukhasya 'sthānam' āspadam eva mārīcāśramaḥ | 'amṛtasya hradaṃ' hradam 'avagāḍha' praviṣṭa 'iva asmi' | nedṛśaṃ sarvo'pi evaṃ sukhaṃ me iti bhāvaḥ | mātaśiriti | 'vyāpaditā susaṃyata kṛtvā | rājeti | 'idānīṃ samprati 'bhagavān kadya' kena prakāreṇa ātmānaṃ vyāpārayiṣyati | mātaśiriti | 'sadyantritaḥ samyak yantrita vyāpina ityarthaḥ | 'tapovanānāṃ bhūmayaḥ' sthānāni dṛṣyantā bhavatā | darśayiṣye hi tāḥ |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit