Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 7.16

Mitabhāṣiṇī 7.16

Language
Sanskrit

7.16.1

prathameti | 'bālo mṛgendra' miha 'bālamṛgendra | tathā pauṇḍrāmalatvādanukampi[ yanukampāyāṃ kan ] ta 'muñca' 'krīḍanaka' krīḍārthaṃ dravyam | rājeti | 'katham' ityāścarye | 'anena cakra rājamaṇḍale 'vartate' prabhubhāvena tasya 'lakṣaṇa' cihnam api dhāryate | 'tadeva darśayati' | anvaya - prana mdhasamutpakvaprasāritaḥ jālagrathitāṅguliḥ asya kara iṅkarāgayā navoṣasā bhinnam alakṣyapatra taram ekapaṅkaja miva vibhāti | vyākhyā-pratībhye' lobhanīge 'vastuni' gha. 'pracya prārthanā abhilāṣo vā tena 'prasārita' uttolita 'jāla'miva grathitā' saśliṣṭā aṅgulayoyasmin tādṛśaḥ asya kara pāṇi 'iṅkaḥ' dīpita vṛddhita ityartha, rāga 'padmasya lauhitya yathā tathāvidhayā 'navayā' pacitpravṛttayā 'uṣasā prabhā, tena 'bhinna bhinna vikāsita vā 'alakṣyāṇi ahaśyāni 'patrāṇī dalānām 'antarāṇi' avakāśā yasmin tathāvidha 'eka' mukhya paṅkaja padmam iva vibhāti prakāśate | raktatala pāśirityarthaḥ | ["navo ṣasā' ( rā0 vi ma ) 'navoṣayā' ( sa-, vya- ) ] || derive ruṣṭa with karmaṇi kta | Thus— 'ruṣṭa spṛṣṭa rāgo lauhitya yathā tathā' seen as सकर्मक । Westergard quotes— 'रुष्यते हव्यवाहम्" —RigVeda 'pravāyinityaniyyate' — Mahabharata 'ruṣitāneo'bhavatkośaman— Bhatti, 6 37, &c Hence ruṣṭa dopita rāga prakṛtaraktauditya yathā as in mapañcarataparipadṛta savidṛdhadyuddhanaruṣiva' Ling 27)

7.16.2

dvitīyati | ‘suvratā’ iti prathamāyā nāma | ‘vācā’ vāṅmātreṇa iti ‘vācāmātra’ tena kevalana vacasā ityarthaḥ [ nityasamāsaḥ| mayūravyaṃ sakādiḥ| vācā iti prāthamā ‘‘āpaścāpi dṛḍhantānāṃ yathā vācā niśā diśā’’ iti viddheśāt ] ‘viramadituṃ’ nivartayitum | varṇaiḥ vividhairvarṇaiḥ ‘citritaḥ ālekhitaḥ | mṛttikānirmitaḥ mayūraḥ’ [śākapārthivādiḥ ] | ‘taṃ’ mayūram ‘asya’ [ sambandhasāmānye ṣaṣṭhī ] ‘upahara’ prāpaya | bāla iti | ‘tāvat’ yāvat sanmayūro nānītaḥ [ avadhau tāvat ] | ‘ihati’ iti bālasvabhāva iha tapasvinyā kṛte niṣedhavākye avadhāryāḥ sūcakaḥ | vaṣṭi māguriralopamavāpyorupasargayoḥ | āpaścāpi dṛḍhantānāṃ yathā vācā niśā

7.16.3

rājñeti | 'ākāreṇa ākārasya vā 'sadṛśam' anurūpa 'ceṣṭita' karma 'eva kathayati- yata ayam ṛṣikumārakā na | ākāreṇa karmaṇā ca lakṣyate nāyamṛṣikumāraka iti | sthāne asādhane ca 'pratyaya viśrambhaḥ, ṛṣikumāro'yamiti vā me matiḥ tata eva evam īdṛśa 'tarkayati' dṛṣṭāṅgo'yaṃ nānya ṛṣikumārakatena mayi dūyate ['eva tarkitaḥ" iti tu virodhane | tena 'acchado imeo' iti bahuvacanam] yathā yadvat 'amya' rśa ta āśrita tathā, aśrito'nucaramityartha 'anutiṣṭhan kuṭain vihaśigumañca kuṭairnī caran iti bhāva | 'sparśa' sparśasamparkam 'udagamya' prāpya | anvaya – kasyāpi kulāṅkureṇa anena bhāveṣu spṛṣṭasya mana eva sukham, yada kalina dhanya aṅgāt prarūḍhaḥ tasya cetasi kā nirvṛti kuryāt | vyākhyā-'kasyāpi mantrā nippannakaṃsya janasya 'kulasya vaṃśasya 'aṅkureṇa va grasanta'navanejena 'anena vartsyena 'bhāveṣu' keṣvapi pratyakṣeṣu 'spṛṣṭasya na tu kāpi vinasya 'mama evama anirvaṃcanī 'sukha' yadi jāta tadā yatra kṛtina' alaṅkṛtasya, dhanyasya yasya aṅgāt deśāta 'prarūḍha' tasya cetasi kān pravāḍamanagamyocarāṃ 'nirvṛ tiṃ sukha' 'kuryāt vidadhyāt' na ko'pyahamasya tathāpyasya spṛrśamātreṇāpi etāvanmātrenaiva meṃ sukham | yo'sya pitā sa eva nirmalacittā ki sukha labheta baṭa, mana tu mparamārthatayā vivacitum śakyate |

7.16.4

tāpasīti | 'asya bālakasya' yat rūpaṃ tena sādhu 'saṃvādati saṃgacchate yā tādṛśī 'te ākṛti rūpam 'iti evadāścaryyam | “kimitra' iti rājñaḥ praśnasya prativacanametat | 'aparicitasya' adṛṣṭa pūrvvasya 'te apratilobhaḥ aviruddhaḥ [prāditat-| ac samāsāntaḥ | tato nañ tat-|| avyayībhāvapakṣe tu ṭac samāsāntaḥ tato matvarthīyī'c | nañ samāsa | 'saṃ vṛttau' jātaḥ iti anena hetunā 'vismitāsmi' | [“vismitā ( sa0, vyā ) - 'vismāpitā" ( rā, vi, ma ) ] || rājeti | 'vālam upalālayan' upalālyamānam' icchanpuruṣa prayojyamānaṃ bālayaṃ prerayan [ īpsārthe yata mānāt caurādikāt laladhātoḥ hetumaṇṇic ] | 'atha' praśna | 'asya vyapadeśa,' kula' 'kaḥ 1. (a) rūpamaṃvādinī-rūpeṇa sādhu sa vadati iti rūpa+sam+vad+ṇini karttari sādhukāriṇi | (b) apratiloma -pratigatau lomāni iti pratilomam + ac samāsānta- pratilomaḥ against the hair, i e, refractory. prāditat-| The aca is attached by the rule "ac pratyanvavapūrvāt sāma- the form will be pratikoma + aca pratyaya = pratikoma opposed na tathā | (c) 2 upalālayan—The root laḍ, is curādi ātmanepaṭī giving upalālyavarṣāṇi --Chanakyashataka. "upalālayantamapi te sakho na lakṣayiṣyati'— preraṇādyaṇaṇic is attached to the curādi root. Hence akartta'bhiprāye kriyāphale parasmaipadam | Thus 'bālaka upalālayate with svārthika ṇic only. upa lālyamāna bālaka paśyan upalālayan with additional ṇic in the sense preraṇa |

Linked texts (1)