Abhijnanasakuntalam 7.20
Mitabhāṣiṇī 7.20
- Language
- Sanskrit
7.20.1
rājeti | 'katham' ityāścaryye | 'mama' [sambandhasāmānye ṣaṣṭhī] eka anvayo vaśo 'yasya saḥ | 'ata khalu atrabhavato ena bālañja 'mām anukaroti mayā saha sa vadati' ityevaṃ yatsāddaśya 'manyate | 'ante vayasi karttavya 'kulavrata' kulācāra | tadeva sphuṭayati | anvayaḥ—pūrvaṃ ye kṣitirakṣārthaṃ rakṣādhikeṣu bhavaneṣu nivāsam uśanti paścāt teṣāṃ niyataikayativratāni tarumūlāni gṛhībhavanti | vyākhyā—pūrvam pārtha vayāṃsi 'ye kṣite.' dharāyā 'rakṣārtha' rakṣaṇāya, na tu indriyasevāthai 'rakṣe' bhogadravye 'adhikeṣu' bahuleṣu bhogāḍhyeṣu ityartha 'bhavaneṣu' 'nivāsa' sthitim 'uśanti' vāñchanti ['vaśakāntau' iti dhātu ] 'paścāt' pantaṃ vayasi 'teṣāṃ niyata' vyavasthitam 'eka' kevala 'yativrata vāṇaprasthī yeṣu tathāvidhāni 'tarumūlāni agṛhāṇi 'gṛhāṇi bhavanti sampādyante | madā dharmottarā pauravā dhamārthameva yauvane garhasthya vāddha ke munivratādyācaraṇan bhajante | yadi tāpaso puruṣa śa ityāi tatra pṛcchati 'eva puru' 'ayantu mārīcāśrama 'vāṅmano gatyā svecchayā 'mānuṣāṇāṃ na viṣaya' abhūmiḥ | yatra mānuṣā devayonisiddhairevādhikāritāścāgaccheyu na hi svecchayā | tat kathamiṭ pauravā prāptā iti pṛcchāmi iti bhāva | tāpasoti | 'bhadramukho yathā bhavati' tathaiva etat | ayameva mānuṣāḥ svayamava cāgantumaśaktāḥ | apsarobhi 'dya 'sambandha sampakrka' tena 'punaḥ [punariti bhede] 'asya jananī ata devānāṃ guroḥ pitu kaśyapasya 'tapovane prasūtā | 1. rakṣādhikeṣu—rasyate iti rasa (adanta curādi) + vic + ac or ghañ karmaṇi = rasāḥ enjoyments sukhasuṣā ( see Tika )
7.20.2
rājeti | 'inta' harṣe| 'idaṃ' tāpasīvacanaṃ dvitīyam 'āśāyā jananam' hetuḥ| bhujamprandanaṃ ekāntatādi ca prathamam, idantu dvitīyam| 'atha' iti praśne| 'sā' sarvadamavatī asya jananī 'kā ākhyā' nāma yasya tasya 'patnī'| yasya sā patnī tasya kā ākhyā ityarthaḥ | tāpasīti| 'dharmārthā dharmaprayojanā dharmasahāyā vā 'dārāḥ' [śakyarthādinādi |] yadvā—'dharmasya dārā' [tādarthye ṣaṣṭhīsamāsa ]| tān sa sādhu 'parityaktavān' tasya 'nāma kaḥ saṃkīrttayitum uccārayituṃ 'cintayiṣyati| pāpakāraṇa pāpināmoccāraṇam iti bhāvaḥ | rājeti | 'iyaṃ kathā' dāratyāgakathā | 'mām' bhavantaṃ' lakṣyaṃ' viṣayaubhūtaṃ karoti| asya śiśormātara yadi tāvat nāmataḥ' [tṛtīyauthe tasi ] 'pṛcchāmi| athavā parasya dārāṇāṃ vyavahāra ālocanā tatsamvandhinī kathā 'anāyyaiḥ' āyyaijanavigarhitā| 'mṛṇmayamayūro itye yaśaḥ | ["sṛṇmayūra " (ma0) - 'mṛṇmayūra" (rā-vi-, ta, kā) | tāpasīti | 'śakuntasya' mayūrasyāsya 'lāvaṇyaṃ' mādhuryyaṃ 'prekṣasva'| darśanīyamyarūpamityarthaḥ | 1 saṅkalpayituṃ cintayiṣyati —Even the thought (cintayiṣyati) to pāpānāmalanpratyayame yataḥ | 2 (a) यदि तावत—Highly idiomatic Indicates forming a resolve, making a suggestion &c Compare "यदि तावदेव क्रियताम्' -Act V (b) anāryya - adhyeta gamyate prāprīyate iti ṝ+ṇyat karmmaṇi bhāve=vyavahāraḥ | 'vi nānātve'tha samdehe hāra uccate| nānāsandehaharaṇādavyavahāra iti smṛta ||-Kātyāyana
7.20.3
3 mṛnmayūra &c -mṛdo mayūra or mṛnmayo mayūraḥ mṛnmayūraḥ | The reading d into na by the rule "yaro'nunāsike'nunāsiko vā (P 8. 4. 45) giving mṛnmayūra or mṛdmayūra | Now the rule raṣābhyāṃ no ṇaḥ samānapade (P. 8 4 1) bāla iti | he 'antike' bhagino 'eṣa bhadraḥ' śobhano' mayūraḥ me' mahyam [ kriyamāṇatvāt sampradāne caturthī ] 'rocate' | śebho'hamanena, ityarthe [“attike” (ra0, kā-) —"bhāta” (rā, vi-)—"āryake” (ma ) ] | 'pādatte' gṛhṇāti [kathaṃ bhiṣārthe kriyāpade atra ātmanepadam ] | prathameti | 'udvegena saṃbhrameṇa saha | 'karaṇḍa' pṛthagvrādikṛtī maṇiviśeṣaḥ | kṣudraṃ kaṇḍaḥ 'kaṇḍakama' 'badhyārcanan| 'etārtha' datta 'kāraṇḍaka maṇivandhe na dṛśyate' | taddarśanādudvegaḥ | gañjeti | 'nanu idamasya' iti aḍgulyā nirdeśaḥ | 'siṃhaśāvena' dhī 'vimardda' saṅgharṣaḥ | tasmāt 'paribhraṣṭa' vyutta san bhūmau patitam | ubhe iti | 'mā khalu ādadasva iti ādājaniṣedhaḥ | [āvege dviruktam] | niṣedhakāraṇamāha- 'etat rakṣākaraṇḍakam 'avalambya' ādāya-sthiyate iti vākyaśeṣa | asmāt eva vākye rājā tadādāne na tu sana itivimyayāt te āhtu 'kayam' ākatthai | 'urasi vadasi 'niddina' sthāpita istī' yatro rājā ekāgramiti pratyayai ane vimyayādhikyāt vacani jikaḍ paramparāvalokanamatva' kṛta na ca kiñciduktam | prathameti | 'mātāpitarau ātmānañca varjayitvā apara kila bhūmau patitām etāṃ na gṛhṇāti' akṛtasaṃjña' buddha yadasmāt nivarttate |
7.20.4
rājeti | 'atha vikalpe | aparo bhūpatitāṃ 'gṛhṇāti iti vikalpya kim ityarthe' ["athāpi samuccaye vyāptāmadhikāre ca maṅgale | vikalyānantarapraśnānantaryārambhasamuccaye ||” iti medinī ] | bhavatībhyāmiti| 'aho' āścaryyaṃ 'vikriyā vikāraḥ rūpībhavanam 'kadācit pratyakṣīkṛtā sākṣāddṛṣṭā kim ? ubhe iti| 'anekaṇa, bahaśa bahuṣu kāleṣu vikriyā pratyakṣīkṛtā [kālādhikaraṇe śas]| rājeti| sampū ṃmapi me manoratham anurūpputralābharūpa 'kathamiva' kimiva kāraṇa 'na abhinandāmi sambhāvayāmi| anucitametat, tadeṣa abhinandāmi| 'pari ṣvajate' āliṅgati| dvitīyeti| 'ehi ita āgaccha 'niyame tapaścaraṇe 'vyāpṛtāyai' niyuktāyai śakuntalāyai [“karmaṇā yamabhipraiti—” iti sampradānatvāt caturthī]| bāla iti | 'yāvat' ityavadhāraṇe| [ 'avvayā' (ta-, vyā-, ma)- 'mātu' (rā-, vi) ]| I. anekaśa —na eka aneka which is a sarvvanāma| anekasmin kāle iti aneka + śas adhikaraṇe=anekaśa by the rule 'bahvalpāthat śas kārakādanyatarasyām" (P 5 4 42) See also anekaśa in our Bh, II 3 niyama etc —ni+yama+ap bhāve=niyama, vow vratam| "niyamo yantraṇāyāñca pratijñāniyame vrate' iti medinī| yama is expected to take ghañ, 4 sakāyam-samāne kāyate iti samāna+kāya+ac karttari=sakāyam | samān becomes sa by yogavibhāga in the rule "samānasya chandasyamūrddhaprabhṛtyudakeṣu (P 6 3 84).
7.20.5
rājeti | 'vivāda' putraka iti sambhāṣaṇasya prativāda | 'pratyāyayati' pratyayaṃ dharayati [vaidhavyavilepān na saṃnyādinaḥ], 'mama danto duṣṭanaḥ' iti smṛtīnāṃ pravṛya nta iti | 'ekasyā veṇyā dharā' ekāmeva veṇīṃ dhārayantī ityarthaḥ | proṣitabhatṛkāyā ekaveṇīdhāraṇamācāraḥ | śaṅkanteti | 'bhuvendratanayā cauṣadhi' rakṣārthamaṅguliveśitoparājitā 'vikāreṇa' sarparūpeṇa 'kvaci prakṛti' auṣadhirūpe vā tiṣṭhati tādṛśīṃ 'mudhā api' kāryavaśādeva prāpta ityatha saṃdiśe'pi 'śaṅkante' svayaṃ 'māmapekṣeṣṭha' bhāgyeṣu viṣaye 'me bhāgyaṃ na cāsīt' pramatta me bhāgyamiti pratyayo me na jātaḥ | 'athavā padāntare me bhāgyāvyānamasti | 'śaṅkantaścā yathā' yaḍana 'śrūyante' karṇayava me 'tathā' taḍata 'etat sambhāvyate'| mānuṣyamātra masya hetu netadṛmuddhavam [śaṅkā tathā vacanāntā na kartavyam]|
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit