Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 7.25

Mitabhāṣiṇī 7.25

Language
Sanskrit

7.25

‘kathaṃ’ iti praśne | duḥvaṃ bhajate prāpnoti yastadvahaṃ [iti majate. binduk] ‘kathaṃ” janaṃ [ityādimaniddiṣṭya] kaṣṭamityarthe ‘kathaṃ śrutaḥ| rājeti | ‘uddhṛtam utkhātaṃ viṣādarūpaṃ śalyaṃ’ rahṛ. yena tādṛśo bhūtvā ‘kathayiṣyāmi kathaṃ śruta iti | ślokenedamapakāraṃ varṇayati | anvayaḥ—he sutanu kānte, yo bāṣpavinduḥ pūrvaṃ te adharaṃ parivādhamāna mayā mohāt upekṣitaḥ tamadya cākuṭilapakṣmavilagnaṃ pramṛjya vigatānuśayo bhavāmi tāvata | vyākhyā—he ‘sutanu’ varagāṃtra ‘kānte’ priye śakuntale yo vāṣpamya’ netrajalasya binduḥ pūrvaṃ pratyākhyānakāle ‘te’ tava ‘adharaṃ’ parito ‘bādhamānaḥ’ pīḍayan netrebhyonirgatya, kapolau vyatikramya adhare na kevalaṃ sthitaṃ kintu ekaikaśa ivahūramāgatya upacayena cirāvasthānena ca adharaṃ pīḍayannapi mayā mohāt cittavaikalyāt upekṣitaḥ audāsīnyena dṛṣṭaḥ ataeva yo viṣādaśalyabhūto me hṛdayaṃmahadinaṃ dārayati ‘taṃ’ tadvidhaṃ bāṣpam adya danddakṣām’adya ākuṭileṣu’ īṣadbakra ṣu’pakṣmasu netralomasu ‘vilagnaṃ sthitaṃ’ na tu tata bhrastaṃ pramṛjya’ śodhayitvā ‘vigata’ anuśayaḥ” paścāttāpo yasya tadvidho ‘bhavāmi tāvat bhavāmyeva [tāvadavadhāraṇe | tadyathā nedama | bāṣpaṃ pramṛjya eva gāndharvā | athavā madyāstebha itaṃ kathayāmi) | pūrvaṃ ciropekṣaṇa madyāvadhiḥ vyavahāre’ eva sadyaṃ ruṇoḍāṭa iti tātparyam | [‘bāṣpabindu (rā, tabhyā-, ma- )—'bahvindu ' ( vi ) || 'kānte' ( ta-, nyā- )—'vāṣpam ( rā., ma- ) ] yathokta bāṣpabindupramārjaṃnam ityarthaḥ |
rājeti| aṅgulīyasya upalambhaṃ prāptiṃ tasmāt 'khalviti eva smṛtiḥ' smaraṇam 'upalabdhā' prāptā | • śakuntaleti | 'anena aṅgulīyekena 'viṣamaṃ visadṛśaṃ' 'kṛtam' | 'yat' yasmāt 'tadā pratyāyanasya' pratyayotpādanasya kāle durlabhamāsīt' |
rājeti | tena tasmāt yadi aitenaiva pratyāyanaṃ tata ityarthe 'latā lateva tanvī tvam 'ṛtunā' vasantena, mayā iti gūḍham yaḥ samavāya 'samāgama. puna' samāgama iti bhāva tasya 'cihna' sūcakam ida' 'kusumam aṅgulīyakamityāśayaḥ pratipadyatāṃ gṛhṇātu | ityaṅgulīyaka' bhūyo'pi dātumicchati |
śakuntaleti| 'asya' aṅka lokasya [ sambakabhāvavivakṣayā ṣaṣṭhī anyathā saptamī syāt]'na vidmastvini pūrva pratāraṇakāle ātmana kṣmāpriyatvena viṣamācaraṇāditi bhāvaḥ | mātatiriti | 'diṣṭyā iti harṣe avyayam ['diṣṭyā harṣe maṅgale ca' iti medinī] aho ānandaṃ 'āyuṣmān dharmapatyā' yaḥ 'samāgama' tena 'pravasamukhyā' yat 'darśana' tena ca 'varddhate' | bhavadubhayā harṣo na iti bhāvaḥ | rājeti | 'me manoratha sampādita' vidhinā viracita 'svādu madhura 'phala' yasya tādṛśaḥ abhūt' | 'yataḥ vṛttāntaḥ' putrapatnīsamāgarūpo ti rūparyaḥ 'ākhaṇḍalena' indre ṇa 'na khalu' 'khalu vāraṇāvahārai | 'vidita syāt' sambhāvanāyā liṅ | vidita iti yathāprāpta mune ña | tena ākhaṇḍalena iti na ṣaṣṭhī || mātatiriti | devendre 'pi rājñā ajñānāśeṣāt 'smi ' kṛtvā āha- 'īśvarāṇā' prabhūṣā 'parokṣam' agocara 'ki vastu asti na kimapi | vijñātamevaitadindrasya | 1 dharmapatnī &c -dharmātho patnī dharmapatnī | śākapārthi vādi etc yā bhāryā, kāntā &c because patnī implies yajñasa yoga by the rule 'patyurno yajñasa moge'- (P 4.1 2 abhūt-bhūtasāmānye luṅ | 4 vitarati-vattaṃ mānasāmopye bhaviṣyati laṭ|

Linked texts (2)