Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 7.27

Mitabhāṣiṇī 7.27

Language
Sanskrit

7.27

aditiriti | 'asya ākṛti' śarīraṃ 'sambhāvanīyaḥ' anumeyaḥ 'anubhāva ' prabhāvaḥ sāmarthya dānavajayayogyatā ityartha yasyā tādṛśyo | dehaṃ dṛṣṭvā eva sāmarthāmasya anu mīyate iti bhāva | mātaliriti | 'etau divaukasāṃ devānāṃ 'pitarau' aditikaśyapau 'putra' yā 'prīti ' tasyā yat 'piśuna sūcakam ('piśunau khalasūcakau' ityamara ] tena 'cakṣuṣā' [ jātāvekavacanam ] 'āyuṣmantaṃ' tvām 'avalokayataḥ | indratulyo'si ityartha | prītau bhavavato tvayi ; 'tat' tasmāt upasarpa' samīpaṃ gaccha | rājeti | anvayaḥ- he mātale, ida tat dakṣamarīcisambhava sraṣṭa rekāntaraṃ dvandvaṃ yat sunayo dvādaśadhā sthitasya tejasaḥ kāraṇa prāhu, yat bhuvanatrayasya bharttāra yajñābhāgeśvara sūtre, yasmin ātmabhava para puruṣo'pi bhavāya āspada cakre | vyākhyā—‘he mātali’ nanu pṛcchāmi ‘ida dṛśyamāna tana ‘dakṣasya marīcitha sambhava ’ utpattisthānam [apādāne ṣaṭ ] yasya ataeva ‘sraṣṭa ’ brahmaṇaḥ ‘ekam’ ekamātram ‘anantaram 'antarhiḥ vyavadhāyakanityasya yasya tat, ekapuruṣavyavahitamityartha ‘dvandva mithuna kim | ida ki tat dvandvam iti kākumukhena praśna | atasam dvandvamityāha—‘yat’ dvandva munaya vedaniṣṇātā maharṣayo dvādaśadhā’ dvādaśasu māseṣu dvādaśāmyarūpa sthitasya tejasa ādityasya dvayartha ‘kāraṇa janaka ‘prāhu ’ vadanti | puna katamat dvandvam—"yata dvandva muvanānā trayasya trimuvanasya 'bharttāra pālaka yajñāścaite bhāgā teṣām ‘īśvara ’ prādhānyena yajñabhāga svāminam| yadvā—yajñabhāgā manti yeṣāṃ teṣā devānāmityartha [ matvarthīyo'c ] ‘īśvara svāminam indramiti yāvat 'supuve' janayāmāsa| punaśca katamat dvandvam—‘yasmin dvandve 'ātmanano bhavo yasya yastathādṛśa, svaya jāta sana ityartha ‘para ’ parama sarvātiśāyī ‘puruṣo'pi’ puruṣottamo viṣṇurapi 'bhavāya' jandane āspada sthāna ‘cakre ddha bhavāya samupasthitanityatha | ‘ātmabhuva ’ itipāṭhe ‘ātmabhuvo brahmaṇo'pi para kaścika śraiviṣṭeyastyana [ vamanovatāre valiniyamanātha kaśyapādiditau jāto hari ]| [“ātmabhava ’ ( rā-, vi-, ma-)—“ātmabhuva ” ( ta vyā ) ]
kartari or ca karaṇe=bhava birth, labdhe | tāiye caturthī| (d) āspadam= ā samantāt padyate asmin iti ā+pad + gha adhikaraṇe = āspadam-residence, pratiṣṭhāyām"| (e) dvandra-dvayam abhidhīyate iti dvi dvi=dvandvam by nipātana in the rule "dvandvaṃ rahasyamaryādāvacana-vyutkramaṇa-yajñapātraprayogābhivyaktiṣu" (P. 8. 1. 15) 'dviśabdasya dvitvam pūrvapadasya attvam, uttarasyottarapadasya vibhāvane' -Tattwa (f) sraṣṭuḥ-From the Creator maudbhavadānāntādivyapavṛnau| (g)

Linked texts (1)