Abhijnanasakuntalam 7.33
Mitabhāṣiṇī 7.33
- Language
- Sanskrit
7.33
vatsaseti | 'kaścit' iti kāmapradane avyayam | 'mayābhividhi'vam' yathāvidhi 'anuṣṭhita' jātakarma yasya tathāvidhaḥ 'eṣa putra' śākuntaleyaḥ [putra iti sāmānyato'bhinandanahetuḥ, mayābhiranuṣṭhita iti tu viśeṣoktiḥ] 'tvayā kaścidabhinanditaḥ'. abhinandito bhavatu iti kāmī me | rājñeti | bhava khalu' yasmin śākuntaleye eva me vaṃśasya pratiṣṭhā' sthitiḥ | puruvaśasantateraya nidānam | tata abhinandita iti kimu vaktavyam | mārīca iti | avaśya 'tathā bhaviṣyati va śapratiṣṭhākaro bhaviṣyati yasāddaham api ca cakravattinaṃ' samrājam 'enamavagacchatu bhavān | anvayaḥ--ayam apratirathaḥ anudghātāstimitagatinā rathena torṇajaladhi purā saptadvopā vasudhāṃ jayati, iha sattvānāṃ prasabhadamanāt sarvadamana punalokasya bharaṇāt bharata iti ākhyāṃ yāsyati | vyākhā'ayam' eṣa śākuntaleya avidyamāna pratiratha' pratiyogo yasya tādṛśo bhūtvā 'anu dghātena udghātābhāvāta, śatrukṛtapratirodhavirahāt ityartha, stimitā sthirā, avidvabhāveti yāvat gati' yasya tādṛśena 'rathena torṇā laṅghitā 'jaladhaya' saptadvīpaparikhābhūtāḥ saptasāgarā yena tathāvidhaḥ san 'purā' jhaṭityeva 'saptaddopā' jambuppravādisaptadvapametāṃ 'vasudhā' ratnadhātrīṃ dharitrīṃ jayati jeṣyati [purā iti bhaviṣyadāsattau avyayam | tadyoge 'yāvatpurānipātayorlaṭ" iti bhaviṣyati laṭ ]| 'iha' asminnāśrame 'sattvānāṃ' prāṇināṃ 'prasabha valāt ["klīvetu prasabhe dṛḍham |"] 'damanāt śāsanāḍeto. sarvadamana' sarvadamananāmā aya 'puna bhūyo'pi 'lokasya bharaṇāt pṛthivyā poṣaṇāt 'bharata iti ākhyāṃ nāma [itinā abhihitatvāt prathamā] yāsyati' lapsyate |
rājeti| bhagavatā kṛtaḥ samskāro' jātakarmādi yasya tasmin 'asmin' śākuntaleye 'sarvaṃ vayam āśāsmahe kāmayāmahe | sarvāḥ sampadāmya bhagavatsamskāraśaktimūlāḥ sampatsyanta ityāśayaḥ | aditiriti | asyā etasyā [sampattiviśeṣakametat] 'duhitu yo 'manoratha" abhilāṣaḥ bharttrā pratigrahaścarūpa tasya yā sampattiḥ' siddhiḥ tasyā [vistarāpekṣayā ṣaṣṭhī] śrutaḥ vistara, vyāsoktiḥ, āmūlatadvṛttāntanicaya yena tādṛśa [vistara ityasya sampattyā sāpekṣatve'pi gamakatvāt samāsa |] 'kriyatām' sarvametadāmūla kaṇvasya nivedyatāmiti bhāvaḥ | 'duhitari' śakuntalāyāṃ vatsalā snehavatī 'menakā ihaiva upacarantī māṃ sevamānā 'tiṣṭhati' | śrutavistarā eva sā ityāśayaḥ |
1 (a) duhitṛmanorathasampatteḥ śrutavistaraḥ -This is equivalent to śrutaduhitṛmanorathasampattivistāraḥ | (b) duhitṛ &c. - vatsava + lac, vatlārthe striyām =
rātreti | 'eta' vaddhāṅgetī viditasarvavṛttāntatvādityartha 'mama' sakhyarthe 'manatikruddhe khalu' nabhukaupa eva | mārīca dūti| 'tvadbhapi' viditavṛttānto'pi 'adyaiau sandarbhābhi priyama āpraṣṭaya ' 'priyamitavṛtta vidita kiṃ nai' ityādiprimaśnū| 'ka ko'va [ iti na kasyādi | tena satvābhavi iti prāg vyākhyānama ] || mārīca dūti| dadānīmeva yatrijamvāṣṭama 'vihāyasā' cākāśena [ etena śīghragamanam | 'mama vacanāta' mama vacanenavenetvā 'tyeva lope pañcamī ] | 'tasyāḥ 'śāpaḥ' tayā pramatvāta | tasya 'nivṛttau' avasāne 'vya timantā' samvaddha tinā duṣyantena |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit