Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 7.4

Mitabhāṣiṇī 7.4

Language
Sanskrit

7.4

mātaliṃriti || 'ki' praśne | 'iva' aniṣcaye | 'nāma sambhāvye | 'amareśvarāta devarājāt 'na arhati' labdhuṃ na yogyo bhavati | 'paśya' etat vintya | ki tadityāha -anvayaḥ-adhunā ānataparvabhiḥ tava śarai purā ca puruṣakesariṇo nakhaiḥ - ubhayaiḥ tridiva sukhaparasya hare uddhṛtadānavakaṇṭaka kṛtam | vyākhyā- 'adhunā samprati 'ānatāni' anunnatāni, masṛṇāni ityatha, 'parvāṇi' granthaya, yeṣā tathāvidhe 'tava śaraiḥ' bāṇai | 'purā ca kṛtayuge ca 'puruṣakesariṇo' narasiṃharupasya bhagavato nārāyaṇasya 'nakhaiḥ' iti 'ubhayaiḥ dvābhyāṃ gaṇābhyām [ gaṇādā aṭholācca pratyekaṃ bahuvacanam ] tridivaṃ' dīvyati iti 'tridiva' svargaṃ, [igupadhalakṣṇa kaḥ | divaśabdaina samāso vā] 'sukhaparasya bhoganiratasyamamarthasyāpi 'hare' indrasya sambandhī 'uddha tāni' samutkhāditāni'dānavarupāṇi kaṇṭakāni sukhavighātakāni yasmāt tathāvidha 'kṛtam' • pūrvaṃ hiraṇyakaśiporvadhāt yā śānti' svargatya ghāsīt adya durnayajadhāt sai va mavalā bhūyo'pi vihitā | tat itthamupakṛtavato bhavata kimadeyamasti devendrasya iti bhāva | rājñeti | 'ata' esmin mahore, kachakrīḍāre 'khalu nūna' 'śatakratoreva' na mama 'mahimā' prabhāva stutyaḥ [kāṣṭhaplāva] praśasya. | mama vijayo'pi indrasyaiva prasādāt tata kā me stuti iti bhāva | tadeva darśayati | anvaya - mahattavapi karmasu niyojyāḥ siddhyanti (iti) tat tam īśvarāṇāṃ sambhāvanāguṇam avehi | aruṇaḥ tamasāṃ vibhettā ki vā abhaviṣyat cet sahasrakiraṇa ta dhuri na akariṣyat | vyākhyā— mahatasvapi' guruṣu api 'karmasu niyojyā niyoktu' vā niyojayitu' śakyā' bhṛtyā ityartha' [śakyārthe kṛtyaiti kṛtvapratiṣedha'] 'siddhyanti' siddhimanto bhavanti phala' ghaṭayanti iti 'yat bhṛtyānāṃ yā kṛtārthatā 'tama' [vidheyaprādhānyāt puliṅgatā] 'īśvarāṇāṃ' śaktimatāṃ svāmināṃ 'sambhāvanāyā' vayamaya kṣama ityevaṃrūpāyā samarthanāryā iti vidyāsāgarapādā 'guṇaṃ mahimānam 'avehi' jānīhi | 'aruṇa anūru garuḍāgraja 'tamasāṃ dhvāntānāṃ 'vibhettā' nirāsaka' 'kiṃ vā abhaviṣyat' naiva abhaviṣyat 'ceta yadi sahasra kiraṇa yasya ataeva śaktimān sa sūryyāstī 'ta'dhuri yānamukhe na akariṣyata na asthāpayiṣyata | dhuri ceta akariṣya tamassāmavibhedaḥ tat tamovibhede dhari karaṇasya sambhāvanā eva kāraṇam | evamatra dānavajaye indrasya madīyo niyogaḥ kāraṇa nāham | [akaraṇavibhedarūpayoḥ kriyayoḥ hetuhetusadbhāve sati ekasya vaiguṇyāt anyasya anivvṛtti | tato lṛṅa ] | [bhūtam (rā-, vima,) - "kiṃ prabhaviṣyadaruṇastamasāṃ vadhāya" (ta, nyā-) ] ||
&c. — sam + bhū + ṇic + yuc bhāve = sambhāvanā estimation 'sambhāvana kriyāsu yogyatoyyavasānam' Fritz yogyatābhyavasānam 'a surmise of one's abistutya' | This is somewhat like' 'ṛṣīṇāṃ punarādyānāṃ vācamartho'nudhāvati" dvijayante dviṣato yadasya pakṣyā' .. Vikram, (C) tamasā vibhettā vi + bhid + tṛc siddhyanti . samīśarāṇām' | This much constitutes an arthāntaranyāsa |

Linked texts (3)