Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 7.6

Mitabhāṣiṇī 7.6

Language
Sanskrit

7.6

mātaliriti | ‘udārā mahatī ca ‘ramaṇīyā’ darśanīyā ca iti viśvamedinyau | rājeti | ‘aya’ katamaḥ sānumān' parvataḥ ‘pūrvaṃ’ ca apara paścimañca ‘samudram avagāḍha’ praviṣṭa’ ‘kanakarasasya suvarṇadravasya ‘niṣyanda iva’ | tadvān, dravasuvarṇodgārī ityartha ataeva ‘sandhyākālīna ‘meghaparidhaḥ’ meghamālā ‘iva ālokyate’ | mātaliriti | ‘kimpuruṣāṇāṃ ‘parvata’ tairadhyu ṣitatvāt | ‘tapasvino’ paraṃ ‘śreṣṭha’ ‘kṣetra’ siddhasthānam [“siddhasthāne'pi ca kṣatram’ iti trikāṇḍaśeṣa ] | tadeva sthāna māhātmyaṃ darśayati—‘paśya’ vakṣyamāṇametadālocaya |—anvayaḥ—svāyambha vāt marīce yaḥ prajāpati prababhūva surāsuraguruḥ sa sapatnauka atra tapasyati | vyākhyā—svaya bhavatīti svayambhūḥ brahmā | tasyāpatyam ‘svāyambhuva’ [aṇi sati “orguṇaḥ” iti guṇe prāpte— “paroditi—brahmaṇyai guṇavṛddhyo sa hyāpūrvva ko vidhiranityo yathā syāt’—tena svāyambha va iti siddha bhavati” iti vṛttikāra ]—brahmaṇo mānasaḥ putra | tasmāt ‘marīceḥ marīcisa kāśāta brahmaṇo mānasaputrāt ‘ya prajāpatiḥ ‘lokasraṣṭā kaśyapa iti nāma ‘prababhūva abhavat surāṇāṃ devānām ‘asurāṇāṃ dānavānāñca ‘guru.’ pitā sa mārīca ‘patnayā’ adityā ‘saha atra’ asmin hemakūṭaparvate ‘tapasyati tapaścarati [ kyaṅi “tapasa parasmaipadañca” iti parasmai padam ] pitā brahmaṇa putra | sutaśca sarvvalokaguruḥ | so'pi atra tapasyati | aho hemakūṭasya māhātmyam ityāśaya |
instead of ḍhañ by the rule ‘sambhravenāñcitunavatarvedha cañ’ (P. 4 3 16). It is of the sambhivenādi class. (c) parigha – parihanyate anena iti pari+hana+ ghāṅayo ” ( P 8 2 22) 2 kimpuruṣa &c – kutsita puruṣa kimpuruṣa a kind of demi-god tatpuruṣa by the rule “kiṃ kṣepe” (P 2 1 64) “kutsā ca kasyacitnaramukhāśvakāyatvāt kasyacit aśvamukhanaraśarīratvāt’—Bhanuji. 3. (a) svāyambhuvāt—svayam ātmanā bhavati iti svayam+bhū+kvip kartari —svayambhūḥ a name of Brahman svayambhuva apatyam iti svayambhū +aṇ — yvoriyaṅuvaṅau’ applies and bhū becomes bhuv | (b) surāsura &c—surāśca asurāśca surāsurā or surāsuram | dvandva | sura and asura are antagonists If we get surāsuram by the rule “yeṣāñca virodha śāśvatika’ (P 2 4 9 ), surāsuraiḥ |’

Linked texts (1)