The Recognition of Śakuntalā 10.5.13
Arthadyotanikā 10.5.13
- Language
- Sanskrit
10.5.13
itivṛttaṃ kathodbhūtaṃ kiṃcidutpādyavastu ca || nāṭakaṃ nāma tajjñeyaṃ rūpakaṃ nāṭyavedibhiḥ” iti || suvihidappaoadāe suvihitaprayogatayā āryasya na kimapi parihāisyadi parihāsyate | āryasya suvihitaprayogatayā suśikṣitābhinayaprayogatayā na kimapi parihāsyate parihīnaṃ bhaviṣyatīti naṭastutiḥ| bhūtārthaṃ satyārtham || “bhūtaṃ kṣmādau piśācādau nyāye satyopamānayoḥ” iti viśvaḥ|| āparīti | viduṣāṃ paritoṣādā paritoṣaṃ maryādīkṛtya yāvatparitoṣo bhavatītyarthaḥ|| "āṅ maryādāvacane" iti karmapravacanīyatve "pañcamyapāṅ paribhiḥ" iti pañcamī|| prayogasya caturdhābhinayaprayogasya viśiṣṭaṃ jñānaṃ sādhu samyaṅ manye | jñānamātraṃ na sādhu manya eva viśiṣṭamapi jñānaṃ na sādhu manye | ātmana ityārthe nañyā añjassetyukteḥ| anyathā vakṣyamāṇavyaṅgyāvakāśo'pi na syāt | asatyārthe tasminviśeṣe vaktavye sāmānyamuktamityaprastutapraśaṃsā syāt | tasyāṃ ca sāmānyasya samarthakatvaṃ na ghaṭate | na ca "mokṣe dhīrjñānamanyatra vijñānam" ityuktervijñānaśabda eva tatra śakta iti vācyam| prayogapadavaiyarthyāpātāt| anena vidvatparīkṣaṇīyaṃ mama prayogavijñānamiti vyajyate || paryāyoktālaṃkāraḥ| tallakṣaṇamuktaṃ bhāmahena— "paryāyoktaṃ prakāreṇa yadanyenābhidhīyate | vācyavācakaśaktibhyāṃ śūnyenāvagamātmanā" iti | udāhṛtaṃ ca hayagrīvavadhasthaṃ padyam—"yaṃ prekṣya cirarūḍhāpi nivāsaprītirujjhitā | madenairāvaṇamukhe mānena hṛdaye hareḥ" iti | atrairāvaṇaśakrau madamānamuktau jātāviti vyaṅgyamapi vācyāyamānameva | evaṃ prakṛte'pi yojyam | tatsamarthakamāha— balavaditi | balavadadhikamapi ||
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit