The Recognition of Śakuntalā 10.5.145

10.5.145

nīvāraistṛṇadhānyairbaliṃ pūjāṃ vilokayataḥ | kīdṛśaṃ balim | uṭajadvāre virūḍhaṃ saṃjātam | “ virūḍhastu saṃjātāṅkurite'nyavat ” iti viśvaḥ | kāvyaliṅgānuprausau | hā dhik hā dhik | antarhitā śakuntalā vanarājyā | tāta śakuntalāvirahitaṃ śūnyamiva tapovanaṃ kathaṃ praviśāmaḥ | kaṇvapraveśānantarametadantena karuṇo raso dhvanitaḥ | tallakṣaṇaṃ tu — “ iṣṭabandhuviyogaśca strīnāśo vadhabandhane | vibhāvāḥ saṃmatāḥ puṃsāmuttamānāṃ parāśritāḥ |1 madhyamādhamapuṃsāṃ tu te syurātmaikagocarāḥ | aśrupāto mukhe śoṣo vilāpaḥ paridevanam || stambho vivarṇatā srastagātratā pralayastathā | yatra saṃcāriṇaḥ sthāyī śokaḥ sa karuṇo mataḥ ” iti | artha iti | hi niścitaṃ kanyā arthaḥ parakīya eva utpattyanantarameva parakīyatvena jñāta ityarthaḥ | adya parigrahītuḥ pariṇetustāṃ saṃpreṣya mamāyamātmā prakāmamatyarthaṃ viśado nirmalo jātaḥ | pūrvaṃ sāmānyato'nyadīyatvamuktvā parigrahītustāmityanena niyataviṣayatvena parakīyatvaṃ vadatāvaśyaprasthāpanoyatvaṃ dhvanitam | idamevotprekṣāyāṃ nyāsena saha sādharmyaṃ jñeyam | pratyarpito nyāso yenedṛśa ivetyutprekṣā | indravajrā vṛttam || iti śrīmadabhijñānaśākuntalaṭīkāyāmarthadyotanikāyāṃ caturtho'ṅkaḥ samāptaḥ || kalā madhurā sphuṭadhvaniyuktā | anena suśārīramuktam | “bhārī tu dhvanimādhuryaṃraktigāmbhīryamārdavaiḥ” ityādinā suśārīrasya guṇā uktā ratnākare | ataevāgre “ lakṣyate rāgabharitā ” iti | viśuddhā śuddhā nāma gītiḥ | grāmarāgajaniketyarthaḥ | tasyāḥ svarasaṃyogastatsaṃbaṃdhī svarālāpa ityarthaḥ |