The Recognition of Śakuntalā 10.5.16
Arthadyotanikā 10.5.16
- Language
- Sanskrit
10.5.16
isīsi īṣadvīṣacumbiāīṃ bhramarohiṃ cumbitāni bhramaraiḥ suumārakesarasihāīṃ sukumārakesaraśikhāni | odaṃsayanti avataṃsayanti daamāṇāo dayamānāḥ pamadāo pramadāḥ sirīsakusumāīṃ śirīṣakusumāni | sukumārāḥ kesarāṇāṃ śikhā agrabhāgā yeṣu tāni | agrabhāgeṣveva bhramaracumbanasaṃbhavāttaduktiḥ | yataḥ komalakiñjalkāgrāṇi ataeveṣaccumbitānīti dviruktiḥ | ataeva dayamānāḥ sakṛpāḥ| akaṭhoraṃ spṛśantya iti yāvat | prakṛṣṭo mado rūpasaubhāgyajanito vikāro yāsāṃ tāḥ | tāsāmeva tathāvidhālaṃkārakatrtavyatāyogyatvāt śakuntalāsūcakatvācca | na viśeṣaparivṛttattvadoṣāvakāśaḥ | vṛttyanuprāsaḥ kāvyaliṅgam | īṣacchabde “īṣadādiṣvit" ityanena ṣakārasthākārasyekāraḥ| "śaṣoḥ saḥ" iti satvam | "antyasya halaḥ" iti takāralopaḥ | tena isi siddham | paścādvīpsāyāṃ dvitīyena isiśabdena tatsaṃdhiḥ| avataṃsayantītyatra “ot” ityanuvartamāne "avāpote ca" ityanenāvasya oādeśaḥ| ayaṃ triṃśanmātrāilayadvayarūpo dvipadināmā layabhedaḥ| taduktamādibharate-- "vakṣye bhaṅgādisaṃbhinnaṃ nāṭyagānamataḥparam | madhyamottamapātrāṇāṃ nāṭake siddhidāyakam” ityādinā dvādaśabhaṅgāḥ ṣaḍupabhaṅgā dvicatvāriṃśallayabhedāścoktāḥ| tatra dvipadī nāmā prathamo layabhedaḥ| tallakṣaṇaṃ tatraiva - "vilambitalayā yatra guravo dvipadī tu sā | śṛṅgāre karuṇe hāsye yojyā cottamamadhyamaiḥ | avasthāntaramāsādya gātavyā sādhamairapi" iti | atra gurustālarūpī jñeyaḥ | grāmarāgeṇa ḍhakkākhyena cāsyā bandha iti jñeyam | iyaṃ ca gītiḥ | tallakṣaṇaṃ śaṃbhau - "cāacakhaghaaḍḍhe udāsthadgammiṇavisamemastagurusattaddhagīi aṭṭhe" iti |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit