The Recognition of Śakuntalā 10.5.172
Arthadyotanikā 10.5.172
- Language
- Sanskrit
10.5.172
yutaḥ saṃpṛkto na tu spṛṣṭo doṣo yeṣu tānyakṣarāṇi yeṣu vacaneṣu tairvacanairiti viśeṣyamunneyam | kṣiṇutha hiṃsya | adharaṃ hīnaṃ ca taduttaraṃ cādharottaram | svadoṣājñānāditi bhāvaḥ | adharamaghastātprathamamidamuttaramūrdhvaṃ na kiṃcidiṣyatīti na jñāyata iti bhāvaḥ | “adharo dantavasane'nūrdhve hīne'dharo'nyavat” iti viśvaḥ | ājanmana iti | yo jana ājanmano janmana ārabhya śāṭhyaṃ dhaurtyamaśikṣitaḥ| svenānyena vetyarthaḥ| tasya janasya vacanamapramāṇam| yairjanaiḥ parātisaṃdhānaṃ paravañcanaṃ vidyeti vidyārūpatvena yathā vidyā sadguroḥ satsaṃpradāyātsudine maṅgalapūrvakamanadhyāyannivṛttipūrvakaṃ niyatātmabhistadvadiyamapyadhīyate na tu śikṣayate ta āptavācaḥ satyavacanāḥ | kileti saṃbhāvanāyām | “kilaśabdastu vārttāyāṃ saṃbhāvyānunayārthayoḥ ” iti viśvaḥ | atra śakuntalāvacanaṃ satyaṃ duṣyantavacanamasatyamiti viśeṣe prastute yatsāmānyavacanaṃ sā vaidharmyeṇāprastutapraśaṃsā | atha vāpramāṇamapi tu na ta āptavāco'pi tu neti kākau sādharmyeṇaivāprastutapraśaṃsā | rūpakānuprāsau ca | caturyupajātiḥ | “ śakuntalā—suṣṭhu dāva ” itye(tyādye) tadantena dravo nāmāṅgamanupakṣiptam | tallakṣaṇaṃ tu—“guruvyatikramo yastu vijñeyo'tha dravastu saḥ ” iti | satyavādinniti solluṇṭham | atisaṃdhāya vañcayitvā “rājā—bhoḥ satyavādin” ityādinā “na śraddheyam” ityantenākṣamā nāma nāṭyālaṃkāro nibaddhaḥ | tallakṣaṇam— “akṣamā sā paribhavaḥ svalpo'pi na viṣahyate ” iti | taditi | tadityupasaṃhāre | eṣā bhavataḥ kāntā | enāṃ tyaja vā gṛhāṇa vā | arthāntaranyāsamāha—upeti |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit