The Recognition of Śakuntalā 10.5.183
Arthadyotanikā 10.5.183
- Language
- Sanskrit
10.5.183
śrutaṃ rāṣṭriyamukhādyāvadaṅgulīyakadarśanam | ma iti mayā | tathā ca vāmanaḥ—“te me śabdau nipātau tvayāmayatyarthe” iti| yadaiva smṛtaṃ devena tadāprabhṛtītyanvayaḥ | ramyamiti | ramyaṃ srakcandanacandrapādādikaṃ dveṣṭi cakṣuṣāpi na paśyatītyarthaḥ | “yāvadramyamujjvalaṃ ca” ityukteḥ | prakṛtibhirmātyaiḥ purā pūrvaṃ yathā tathā na sevyate | pūrve tu kāryāpekṣitayādhunā tvavasarāpekṣamityarthaḥ | pūrvaṃ pratyahamadhunā na yathāpūrvaṃ na pratyahamityubhayaṃ vidheyam | śayyānāṃ na śayyāyāḥ prānteṣu na madhye yāni vivartanāni pariluṃṭhanāni na svāpastairunnidro gatanidra eveti pūrvatra hetutvena yojyam | kṣapā niśāḥ na tu niśāṃ vigamayatīti viruddhaṃ yathā syāttathātivāhayati na tu gacchati | yadantaḥpurebhyo devībhyo dākṣiṇyenatyāntānurodhena | “dākṣiṇyaṃ nāma bimboṣṭhi baimbikānāṃ kulavratam ” ityukteḥ | etenātyāvaśyakatvaṃ dhvanitam | ucitamityavaśyāpekṣayaṇīyatvaṃ dhvanitam | īdṛśīṃ vācaṃ dadāti | tadā gotreṣu nāmasu | “ gotraṃ tu nāmni ca” ityamaraḥ | skhalito'nyanāmagrahe kṛtānyanāmagrahaḥ saṃściramatikālaṃ vrīḍayā lajjayā | vilakṣo vismayānvito bhavati | “ vilakṣo vismayānvitaḥ ” ityamaraḥ | ahaṃ rājā duṣyanto mamāpyetādṛśyavastheti svamanasyeva savismaya ityarthaḥ | atra paścāttāpādike kāraṇe vaktavye yattatkāryasya ramyadveṣādervacanaṃ tatparyāyoktam | kāvyaliṅgaṃ ca | purāpreti prameti kṣakṣīti chekavṛttyanuprāsau | vṛttamanantaroktam | priyaṃ me | asmādvaimanasyāditi vyadhikaraṇe pañcamyau | asmātkāraṇātprabhavataḥ samarthādadhikādityarthaḥ | vaimanasyādudvegāt |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit