The Recognition of Śakuntalā 10.5.191
Arthadyotanikā 10.5.191
- Language
- Sanskrit
10.5.191
premātiśayena vā sarvāṅgaspṛṣṭikeva sarvāṅgulīṣu nikṣepaḥ | yadvā virahātikṛśatayā mukulīkṛtāsu pañcasvaṅgulīṣu vinyāsādbahuvacanopapattiḥ | tathā cābhiyuktāḥ | "tasyāḥ kiṃcitsubhaga tadbhūttānavaṃ tadviyogādyenā kasmādvalayapadavīmaṅgulīyaṃ prayāti” iti | labdhapadaṃ mahatā bhāgyodayena yathā kathaṃcitprāptasthityapi sacyutamasi | kīdṛkṣvaṅgulīṣu | aruṇā nakhā yāsu tāḥ | nakheti talasyāpyupalakṣaṇam | tāśca tā manoharāśca nātisthūlā nātikṛśā nātihrasvā nātidīrghā na vakrā na saralā ityarthaḥ | etena svayogyatvaṃ dhvanitam | uktaṃ ca sāmudre strīlakṣaṇe- "nātihrasvā nātidīrghā na sthūlā na kṛśā api | avakrāḥ saralā raktanakhā raktatalā api || komalāḥ sitabindrāḍhyā bhaṅgurā dīptimannakhāḥ | tādṛgaṅgulayo yasyāḥ sā bhavedrājavallabhā " iti | anumānakāvyaliṅgānuprāsāḥ | nanu mamevetivat "kamalamiva mukhaṃ manojñametat” ityādāvapi sahopamā kiṃ na syāditi ceducyate | prakṛtamupameyamaprakṛtamupamānamiti sādhāraṇī sthitiḥ | yatrobhayamapi prakṛtamivaśabdaprayogaśca tatra sahopameti rahasyam | yathā- "ādāya śeṣāmiva bharturājñām" ityādāvubhayasyāpi prakṛtatvena vidheyatvāt | anyatra tvatiśāyakatvenāprakṛtasyopamānasyānuvādyatvāt | iyaṃ ca sādhāraṇadharmasya vācyatva eva saṃbhavatītyapi jñeyam | puṣpitāgrā vṛttam | yadyanyahastagataṃ bhavetsatyaṃ śocanīyaṃ bhavet | iyaṃ nāmamudrā kenodghātena kenopakrameṇa | "udghātaḥ kathyate dhīraiḥ skhalite samupakrame" iti dharaṇiḥ |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit