The Recognition of Śakuntalā 10.5.20
Arthadyotanikā 10.5.20
- Language
- Sanskrit
10.5.20
“avasthāḥ pañca kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ | ārambhayatnaprāptyāśāniyatāptiphalāgamāḥ || bījavindupatākākhyaprakarīkāryalakṣaṇāḥ | arthaprakṛtayaḥ pañca pañcāvasthāsamanvitāḥ || yathāsaṃkhyena jāyante mukhādyāḥ pañcasaṃdhayaḥ | mukhaṃ pratimukhaṃ garbhaḥ sāvamarśo'tha saṃhṛtiḥ” iti || saṃdhisāmānyalakṣaṇaṃ tatraiva | antaraikārthasaṃbandhaḥ saṃdhirekānvaye sati” iti | atra “tataḥ praviśati” ityārabhya dvitīyāṅke “ubhau parikramyopaviṣṭau” ityantena sārdhāṅkena mukhasaṃdhiḥ| tallakṣaṇaṃ tatraiva-“mukhaṃ bījasamutpattirnānārtharasasaṃśrayā” iti | asya bījārambhayoḥ samavāyādaṅgāni | tāni ca-“upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam | yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā | udbhedabhedakaraṇāni”iti | aṅgalakṣaṇavyākhyānāvasare yathāyathaṃ vakṣyāmaḥ| ārambhabījayorlakṣaṇe ādibharate- “autsukyamātrabandhastu yo bījasya nibadhyate|mahataḥ phalayaugasya sa khalvārambha iṣyate” iti|yathātra ‘rājā-bhavatu tāṃ drakṣyāmi’ | “alpamātraṃ samuddiṣṭaṃ bahudhā yatprasarpati | phalāvasānaṃ yaccaiva bījaṃ tadabhidhīyate” iti | tatra viśeṣo mātṛguptācāryairuktaḥ- “kacitkāraṇamātraṃ tu kvacicca phaladarśanam | kvacidārambhamātraṃ tu phalamuktvā kriyā kvacit || vyāpāraśca viśeṣoktaḥ kvacidvā phalasādhakaḥ | bahudhā rūpakeṣvevaṃ bījarūpeṇa dṛśyate || phale yasya hi saṃhāraḥ phalabījaṃ tu tadbhavet | vastubījaṃ kathā jñeyā arthabījaṃ tu nāyakāḥ(kaḥ)’’ || yathātra—‘‘putramevaṃguṇopetaṃ cakravartinamāpnuhi’’ iti |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit