The Recognition of Śakuntalā 10.5.217
Arthadyotanikā 10.5.217
- Language
- Sanskrit
10.5.217
medinyavarohatīvādho yātīvetyutprekṣā | pādapā vṛkṣāḥ | skandhānāṃ prakāṇḍānāmudayātprākaṭyāt | “astrī prakāṇḍaḥ skandhaḥ syāt ” ityamaraḥ | atrodayaśabdaḥ prākaṭyaṃ lakṣayaṃstadatiśayaṃ dhvanati | parṇānāṃ svatiśayena yadantaraṃ madhyaṃ tatra vilīnatāṃ tadākāratāṃ jahati | prakaṭībhavantītyarthaḥ | tanorbhāvastanutvaṃ tena naṣṭamadṛśyaṃ salilaṃ yāsāṃ tā āpagā nadyaḥ saṃtānairvistāraiḥ | arthāddṛṣṭerityarthaḥ | “saṃtāno vistṛtau devavṛkṣe cāpatyagotrayoḥ ” iti dharaṇiḥ | vyaktiṃ prakaṭatāṃ yānti | paśyeti vākyārthasya karmatvam | utkṣipatordhvīkurvatetyutprekṣā | kenāpi bhuvanaṃ matpārśvaṃ mannikaṭamānīyata iveti gamyotprekṣā | “pārśvaṃ kakṣādhare cakropānte parśugaṇe'pi ca” iti viśvaḥ | svabhāvoktikāryaliṅgotprekṣayoḥ saṃsṛṣṭiḥ | tānaistanviti chekavṛttiśrutyanuprāsāḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | atra “kārśyānākalitāmbhasaḥ pṛthutayā vyaktim ” iti paṭhitvāsthānasthapadalakṣaṇo doṣaḥ pariharaṇīyaḥ | etena saṃtānaśabde'prayuktatvaṃ nihatārthatvaṃ vā naṣṭaśabdo nāmaprakaṭalakṣaṇārthānabhidhānāttatrāvācakatvaṃ ca parihṛtaṃ bhavati | hetūnāmārthatvaśābdatve bhinnavākyatvena pariharaṇīye | mahāvākyatvenaikavākyatve'pi “unmajjanāt”-iti paṭhitvā parihartavye | “skandhodayāḥ”iti pāṭhe tu “pṛthutarāḥ”iti paṭhitvā pariharaṇīye | paśyetyasyottaraṃ ‘sādhu dṛṣṭam’ iti | “sabahumānamavalokya” iti tatkriyānuvādakaṃ kavivākyam | aho āścarya | udārā mahatī ramaṇīyā ca | tatsthānasthityaikadaiva sarvasyā dṛggocaratvādevamuktiḥ | pūrvāparasamudrayoravagāḍhaḥ saṃbaddhaḥ |