Pramāṇa · Search · About · API

The Recognition of Śakuntalā 10.5.23

Arthadyotanikā 10.5.23

Language
Sanskrit

10.5.23

śrameṇa vivṛtaṃ vyāttaṃ yanmukhaṃ tasmādbhraṃśibhiradhaḥpatadbhirdarbhaiḥ kīrṇavartmā vyāptamārgaḥ| bhayābhūyeti yatiyātīti chekaśrutivṛttyanuprāsāḥ| śrameṇetyatra rasanākāvyaliṅgama | tallakṣaṇaṃ yathā-“pratyuttarottarārthe yatpūrvāpūrvārthahetutaḥ | rasanākāvyaliṅgaṃ tat” iti | paraṃ paraṃ prati yadā pūrvasya hetutā tadā kāraṇamālā syādityetacchaṅkātra na kāryā | yatastatra hetutvenopāttaḥ kārako heturviṣayaḥ | jñāpakasyopāttasya hetutvasyāṅgīkārāt | nāpi mālākāvyaliṅgamatra | ekaṃ prati bahūnāmupāttānāṃ hetutvena tatsvīkārāt | svabhāvoktiśca padārthahetuke kāvyaliṅge hetuśca | atra prathamatṛtīyacaraṇayorārtho hetuḥ| dvitīye śābdo heturiti prakramabhaṅgo nāśaṅkanīyaḥ| tasya tadvyatirekeṇa vaktumaśakyatvāt | mṛgaviśeṣaṇatve prakramabhaṅgāntarasyāpatteḥ paścārdhaviśeṣaṇatve'rthāsaṃgatirityuvadheyam | kāvyaliṅgadvayarasanākāvyaliṅgahetugamyotprekṣāṇāṃ saṃsṛṣṭiḥ | svabhāvoktayā saha teṣāmaṅgāṅgibhāvalakṣaṇaḥ saṃkaraḥ | svabhāvokterasya ca sa eva | uktaṃ ca dhvanikṛtā-“rasabhāvāditātparyamāśritya viniveśanam | alaṃkṛtīnāṃ sarvāsāmalaṃkāratvasādhanam” iti | sragdharāvṛttam | atra bhayānako raso vyaṅgyaḥ | tasya mṛgagataṃ bhayaṃ sthāyibhāvaḥ | duṣyantādhiṣṭhitasyandanālokanamālambanavibhāvaḥ | tadanupatanaśarapatanautsukyādīnyuddīpanavibhāvaḥ | grīvābhaṅgārdhabhakṣitatṛṇaskhalanaśuṣkoṣṭhakaṇṭhatvamukhavaivarṇyaśarīrasaṃkocāśvañcalādayo'nubhāvāḥ | trāsaśramaśaṅkāvegādayo vyabhicāriṇaḥ | kampādayaḥ sāttvikāḥ | etai raso vyajyate |

Linked texts (1)