The Recognition of Śakuntalā 10.5.25
Arthadyotanikā 10.5.25
- Language
- Sanskrit
10.5.25
nemyutthitaistu sutarāmityapiśabdārthaḥ| mṛgasya javo vegastadakṣamayā tadakṣāntyeveti hetūtprekṣā | “kṣitikṣāntyoḥ kṣamā” ityamaraḥ | viśeṣaṇacatuṣṭayena vegātiśayo vyajyate | svabhāvoktiḥ | vṛtyanuprāsaḥ | vasantatilakāvṛttam | satyamiti | sūtodā(dvā)rabhinnaṃ vākyam | co'pyarthe | harito haridvarṇān| “pālāśo harito harit” ityamaraḥ | nīlavarṇāniti yāvat | harito'śvānapyatītyātikramya vājino'śvā vartante | vegena sūryāśvā apyebhirjitā ityarthaḥ| “hariārandre hariviṣṇau hariraśve harī ravau” ityanekārthadhvanimañjarī | anyeṣāṃ kā gaṇanetyapiśabdārthaḥ| yaditi | āloke darśane yatsūkṣmam | “āloko darśanadyotau” ityamaraḥ| yahūreṇa sūkṣmaṃ dṛśyata ityarthaḥ | tatsahasākasmādeva | tasminneva kṣaṇa iti yāvat | nayanayorvipulatāṃ vrajati | sthūlaṃ dṛśyata ityarthaḥ| prakṛtyā svabhāvena | yadadheṃ vicchinnaṃ tatsahasā nayanayoḥ kṛtasaṃdhānamiva kṛtasaṃdhānavadbhavati| yatpūrvaṃ chinnaṃ tattasminneva kṣaṇe dūrata ekamiva dṛśyata ityarthaḥ | prakṛtyā yadvakraṃ tadapi nayanayoḥ sahasā samarekhaṃ | bhavatītyanuṣajyate | dūratvātsamā rekhābhogo yasya tadvajivatyarthaḥ | “rekhā syādalpake chadmanyābhogollekhayorapi” iti haimaḥ| nayanayoḥ samarekhaṃ na vastuta iti gamyotprekṣā | ivānuṣaṅgeṇa samarekhamiveti yojyam | svabhāvoktirvirodhābhāsa utprekṣā ca | ataeva yatra sthaladvaya utprekṣā tatraivānuvādyāṃśe prakṛtyetyasya saṃbandhaḥ | kriyākārakabhedātrividhaṃ dīpakamiti | me mama | rathasya javāddvegātkṣaṇamapi na kiṃciddūre na pārśve dakṣiṇavāmapārśvayorityarthaḥ |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit