The Recognition of Śakuntalā 10.5.26

10.5.26

atha ca pārśve nikaṭe | kṣaṇādeva mama dūre dakṣiṇavāmapārśvayorapi nikaṭe ca kimapi nāstītyarthaḥ | ataeva pārśva ityekavacanopādānam | “pārśvo'vayavabhede syāccakropā samīpayoḥ” iti dharaṇiḥ | tena yathāsaṃkhyālaṃkāraḥ | rathajavāditi hetuśca | yadyapi rājānakarucakena yatra padārtho hetustatra hetutvenopādāne “nāgendrahastāstvaci karkaśatvādekāntaśaityātkadalīviśeṣāḥ ” ityādāviva na kaścidalaṃkāraḥ, yatra tūpāttasya hetutvaṃ śramavivṛtamukhabhraṃśibhirityādau tatra kāvyaliṅgamiyuktaṃ tathāpi bhojaprabhṛtibhirasya hetunāmnoktatvādatra tathoktiḥ | taduktaṃ sarasvatīkaṇṭhābharaṇe-“kriyāyāḥ kāraṇaṃ hetuḥ kārako jñāpakaśca saḥ” iti | udāhṛtaṃ ca-“asya rājñaḥ prabhāvena tadudyānāni jajñire | ārdāṃśukapravālānāmāspadaṃ suraśākhinām” iti | atra ca kārako hetuḥ | evamagre'pi jñāpakahetvādāvanusaṃdheyam| kecana hetukāvyaliṅgayoḥ paryāyatvamāhuḥ| yadāyadeti vativateti nayanayoriti chekānuprāsasya vṛttyanuprāsena saha saṃsṛṣṭiḥ | tābhyāṃ ca saha śrutyanuprāsasyaikavācakānupraveśalakṣaṇaḥ saṃkaraḥ | dakārādīnāṃ dvātriṃśato'kṣarāṇāṃ dantyānāṃ satvāt | uktaṃ ca kāvyādarśai-“yayā kayācitkṛtvvā yatsamānamanubhūyate | tadrūpādipadāsaktiḥ so'nuprāso rasāvahaḥ | anuprāsādapi prāyo vaidarbhairidamādṛtam” iti | sarasvatīkaṇṭhābharaṇe'pi- “prāyeṇa śrutyanuprāsasteṣvanuprāsanāyakaḥ | sanāyeva hi vaidarbhī bhāti tena vicitratā || niveśayati vāgdevī pratibhānavataḥ kaveḥ | puṇyairamumanuprāsaṃ samādhimati cetasi” iti| śikhariṇīvṛttam |