The Recognition of Śakuntalā 10.5.47

10.5.47

āryasya madhurālāpajanito viśrambho viśvāso māṃ mantrayata iti svauddhatyaparihāraḥ| katama āryeṇa rājarṣervaṃśo'laṃkrīyate | kasminnabhijane vaṃśāṃlaṃkārasya te janirajanītyarthaḥ | katamo vā viraheṇa svaviyogena paryutsuka utkaṇṭhito jano yatra sa deśaḥ kṛtaḥ | kasmāddeśādāgato'sītyarthaḥ | etadbhaṅgayoktistu sakalaguṇānurāgaṃ dhvanati | kiṃnimittaṃ vā sukumārataro'pi tapovanagamanapariśramasyātmā padaṃ sthānamupanītaḥ prāpitaḥ | tapovanapadena nātyadhikaprayojanatvaṃ sūcayati | ataeva pariśramapadam | phalāntarābhāvātpariśramamātramiti bhāvaḥ | hṛdaya mā uttāmya | eṣā kartrī tvayā cintitāni karmabhūtānyanasūyā mantrayate vadati | anena hāvalakṣaṇo vikāra uktaḥ— “ bhāvādīṣatprakāśo yaḥ sa hāva iti kathyate ” iti | bhavatīti saṃbuddhiḥ | pauraveṇa rājñā duṣyantena | dharme'dhikārastatra | atha ca puruvaṃśotpannena rājñā duṣyantapitrā dharmādhikāre rājye | sanāthā idānīṃ dharmacāriṇaḥ | vayamiti viśeṣe vaktavye dharmacāriṇa iti sāmānyokteraprastutapraśaṃsā | tayā ca sarveṣāṃ tapasvināṃ sanāthatvaṃ vyañjantyaikadeśāgamanasya sarvadeśagamanavyāptiṃ sūcayantyāsaṃbandhe saṃbandharūpātiśayoktirdhvanitā | śṛṅgāralajjāṃ rūpayatīti | parāvṛttena śirasā lajjitayā dṛśā ca | tallakṣaṇe tu— “ parāṅmukhīkṛtaṃ śīrṣaṃ parāvṛttamudīritam | tatkāryaṃ kopalajjādi kṛte vakrāpasāraṇe ” iti | “mithobhigāmipakṣāgrāpyadhastādgatatārakā | patitordhvapuṭā dṛṣṭilaijjāyāṃ lajjitā matā ” iti | anena helālakṣaṇo'ṅgajò vikāra uktaḥ | tallakṣaṇaṃ tu— “helātyantasamālakṣyavikāraḥ syātsa eva tu ” iti |