The Recognition of Śakuntalā 10.5.49

10.5.49

gautamītīre purā kila tasya rājarṣerugre tapasi vartamānasya kimapi jātaśaṅkairairvairniyamavighnakāriṇī menakā nāmāpsarāḥ preṣitā | “āpaḥ sumanaso varṣā apsarāḥ sikatāḥ samāḥ | ete striyāṃ bahutve syurekatve'pyuttaratrayam” ityuktairekavacanānto'psaraḥśabdaḥ | tata udāravasantasamaye prākṛte pūrvanipātāniyamaḥ | tasyā unmādayitṛ rūpaṃ prekṣya | rājā parastājjñāyata evetyanenānuktasiddhiriti | ahraṃ atha kim | upapadyate yujyate | mānuṣīṣviti | manorapatyāni striyo mānuṣyastāsu | “manorjātāvanyatau ṣuk ca” ityañbuko | tataḥ “ṭiḍḍhāṇañ-” iti ṅīp | etenāsāṃ pṛthivyaṃśādhikyaṃ dhvanitam | trivṛtpañcīkaraṇapakṣayorardhaṣaḍaṃśānāṃ grahaṇāt | uktaṃ ca “pṛthivī nityānityā | paramāṇurūpā nityā | kāryarūpā tvanityā | sāpi śarīrendriyaviṣayarūpā | śarīramasmadādīnāṃ pratyakṣasiddham” iti | etacca saṃbhavaḥ kathaṃ vā syādadaḥ prati hetutvena yojyam | ataevopamāne vasudhātalāditi prativastutvenopādānam | prativyaktijātisamāptestāsu rūpādīnāṃ tāratamyasya pratyakṣataḥ paridṛśyamānasya “idamaḥ pratyakṣagatam” ityukteḥ | nirjitaratilāvaṇyasya nirupamasya trijagatyupamānatāṃ prāptasyetyarthāntarasaṃkramitam | rūpaṃ vidyate'sminnasya vā matvarthīyaḥ “arśaādibhyo'c” | tena rūpavata ityarthaḥ | anyathāsyetyanenārthapaunaruktyaṃ syāt | rūpaśabdo lāvaṇyādīnāmupalakṣaṇam | te ca “yauvanaṃ rūpalāvaṇye saundaryamabhirūpatā | mārdavam” | ataeva prabhātaralamityupamānena viśeṣāṇādhikyaṃ saukumāryaṃ cetyālambanaguṇā matā ityuktiḥ |