Pramāṇa · Search · About · API

The Recognition of Śakuntalā 10.5.54

Arthadyotanikā 10.5.54

Language
Sanskrit

10.5.54

sthānādupaveśanādanuccalannacalalo'pyutthānaṃ tu dūrāpāstamityapiśabdārthaḥ | gatvā pratinivṛttaḥ paryāvarta ivetyutprekṣā | anuccalangata iti virodhābhāsaḥ | kāvyaliṅgamanuprāsaśca | anena paribhāvanetyaṅgamapakṣiptam | tallakṣaṇaṃ tu — “ kutūhalottarāveśo vijñeyā paribhāvanā ” iti | na te yuktaṃ gantum | kiṃnimittam | vṛkṣasecane dve dhārayasi me | ehi tāvat | ātmānaṃ mocayitvā tato gamiṣyasi | srastāṃsāviti | srastau patitāvaṃsau yayostau | svabhāvatastu natau | adhunā tvabhinatāvityarthaḥ| “sraṃsu dhvaṃsu adhaḥpatane” | ghaṭotkṣepaṇāditi hetuḥ sarvatra yojyaḥ | svabhāvata eva lohitau | adhunātimātramatyarthaṃ lohitatalau raktakaratalau | talaśabda ekadeśena “bhīmo bhīmasenaḥ ” itivatkaratalamāha bāhusānnidhyāt | idaṃ viśeṣaṇadvayamavidheyam | bāhū iti dvivacanam | paryāyeṇa vyāprīyamāṇatvāt | tena na pūrvāparavirodhaḥ | adyāpīti ca triṣu sthāneṣvanveti | adyāpi srastāṃsāvavyāpyatimātralohitatalāvadyāpi pramāṇādhika iti | tenātiśayasṛdutā dhvanyate | pramāṇādhiko dvādaśāṅgulādhikaḥ | uktaṃ ca"dehaṃ vyāpya svanāḍībhiḥ pramāṇaṃ kurute bahiḥ | dvādaśāṅgulamānena tasmātprāṇaḥ samīritaḥ " iti | śvāso niḥśvāsavāyuḥ | ataeva stanayorvepathuṃ kampaṃ janayati | “atha vepathuḥ| kampaḥ ” ityamaraḥ | yadyapi sarvāṅgasya svedayuktatvaṃ tathāpi tasya saṃvṛtatvānmukhapūrvamutpattermukhamardhaśarīraṃ tasya | " sarve vā mukhamucyate " ityukteśca vadana ityuktiḥ | tena kapolayoralike cibuka ityarthaḥ | gharmāmbhasāṃ svedodakānām |

Linked texts (1)