The Recognition of Śakuntalā 10.5.55

10.5.55

" gharmaḥ syādātape grīṣme uṣṇasveddāmbhasorapi " iti viśvaḥ | yajjālakamaśokādinavakalikāvṛndākāraṃ bindukadambakaṃ lakṣaṇayocyate- "kṣārako jālakaṃ klībe " ityamaravyākhyāne kṣīrasvāmī | jālamiva jālakam | udbhinnamātrakalikāvṛndamiti vyākhyānāt | tenāśokādinavakalikāvṛndaṃ vācyam | sāmānyasya viśeṣaniṣṭhatvāt | nahi nirviśeṣaṃ sāmānyamasti | tenākārasāmānyādvinduvṛndaṃ lakṣyate | sātiśayoddīpakatavaṃ vyaṅgyam | yadi samūhamātraṃ vyaṅgyaṃ syāttadā “gharmāmbhasāṃ maṇḍalam” ityeva brūyāt | tatsrastaṃ galitaṃ śramātiśayāditi bhāvaḥ | nanu mukhyārthabādhe lakṣaṇā na cātra tadbādhaḥ | tena tadbījābhāvānna seti cet | tātparyānupapatterapi lakṣaṇāyā bījasyorīkṛtatvāt | tāmevānuvādyaviśeṣaṇadvārā vyanakti-karṇeti | karṇe'vataṃsīkṛtaṃ śirīṣapuṣpaṃ karṇaśirīṣam | madhyamapadalopī samāsaḥ | tadroddhuṃ śīlaṃ yasya tat| karṇaśirīṣasya rodho vidyate yasmāditi bahuvrīhau matvarthīyasya vyarthatā syāt | bindustabakatvena vidhānādrodhasyāsāṃ varṣitāḥ sā darśitā (?)| anyasyoktānukyorarthaṃ prati viśeṣābhāvādapuṣṭārthaiva paryavasyet | bandhe keśabandhe saṃsini skhalati sati mūrdhajāḥ keśā ekena hastena yamitā bandhanaṃ nītāḥ| ataeva paryākulāścañcalāśca pūrvavākyasamuccaye svabhāvoktiḥ | sarvatra ghaṭotkṣepaṇāditi hetorukterādikārakadīpakālaṃkāraḥ | ataeva nāvattinibandhanāpekṣā | tadlaṃkārāntargatatvāttasyāḥ | taduktam- " saiva kriyāsu bahvīṣu kārakasyeti dīpakam | saivāvṛttiḥ " iti | " arthāvṛttiḥ padāvṛttirubhayāvṛttirityamī " ityukteḥ | srastāṃ saṃsinītyubhayāvṛttiralaṃkāraḥ |