The Recognition of Śakuntalā 10.5.58
Arthadyotanikā 10.5.58
- Language
- Sanskrit
10.5.58
yadyapi kāmamatyarthaṃ madānanasaṃmukhīnā manmukhābhimukhī na tiṣṭhati “yathāmukhasaṃmukhasya-” iti khaḥ | tathāpi bhūyiṣṭhamatiśaye | bahu yathā syāttathā bahuśabdādatiśāyane “ajādī guṇavacanādeva” itīṣṭhani “bahorlopo bhū ca bahoḥ” “iṣṭhasya yiṭ ca” iti bhvādeśa iṣṭhana ādilope yiḍāgamarūpam | asyā dṛṣṭiranyaviṣayā madānanavyatiriktaviṣayā | na tu naivetyarthaḥ | caraṇatraye'smadā saubhāgyātiśayo dhvanyate | chekānuvṛttyanuprāsau | vasantatilakā vṛttam | anena mugdhāyā nāyikāyā gātrajo vilāsa iti bhāva uktaḥ | tallakṣaṇaṃ tu nāgarasarvasve-‘‘yo vallabhāsannagato vikāro gatyāsanasthānavilokanādau | nānāvidhākūtacamatkṛtiśca parāṅmukhaṃ cāsyamayaṃ vilāsaḥ’’ iti | anurāgeṅgitaṃ ca | taduktaṃ madanodaye‘‘vikāro netravaktrasya tadvākyaśravaṇādaraḥ | anyavyājena tadvīkṣā anurāgeṅgitaṃ bhavet’’ iti | pūrvoktaṃ prāptilakṣaṇamaṅgamanena copakṣeptam | prakṛtakathāvicchedārthamantarasaṃdhimupakṣepati-nepathya iti | duṣyanta iti rājanāmaśravaṇāt | śakuntalāyāḥ protsāhanādbhedalakṣaṇamaṅgamupakṣeptam | ‘‘bhedaḥ protsāhanā matā’’ iti tallakṣaṇasya dhanikenoktatvāt | pratyāsanna iti yaduktaṃ tatra hetuṃ ślokābhyāṃ darśayatiturageti | tathāhi turagakhurahato reṇurāśramadrumeṣu patatīti yojanā | kīdṛśeṣu | viṭapeṣu śākhāsu viṣaktānyāsaktāni jalārdrāṇi valkalāni yeṣu teṣu | ārdratvaṃ viṣaktatve hetuḥ | anena viṭapebhyo valkalāpasāraṇaṃ kriyatāmiti dhvanyate | turagetyanena senāyā bāhulyaṃ dhvanitam | idaṃ ca tapovanasattvarakṣāvahitatva ārtho hetuḥ |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit