The Recognition of Śakuntalā 10.5.57

10.5.57

śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | anena dṛṣṭamiti bhūṣaṇamupakṣiptam | tallakṣaṇaṃ tu—“yathādeśaṃ yathākālaṃ yathārūpaṃ ca varṇyate | yatpratyakṣaṃ parokṣaṃ vā tadṛṣṭaṃ dṛṣṭavadbhavet” iti| “priyaṃvadā—śakuntalāṃ nirudhya” ityādinā “icchati” ityantena karaṇaṃ nāmāṅgamanupakṣiptam | tallakṣaṇaṃ tu—“prakṛtārthasya cārambhaḥ karaṇaṃ nāma tadbhavet” iti | alaṃkārārthe tu mudrikā, nāmākṣarayuktā tu mudretyanayorbhedaḥ | nāmarūpāṇi duṣyanteti nāmasvarūpāṇi yāni mudrākṣarāṇīti samāsaḥ | nāmamudrāyā akṣarāṇīti vigraha ārthaṃ paunaruktyaṃ mudretyetāvattaiva gatārthatvāt | anyatheti rājatvena | rājñaḥ parigrahaḥ parijanaḥ mūlaṃ cāyaṃ mahallakaṇa iti hetoḥ| rājñaḥ puruṣo rājā cāsau puruṣaśca tam | “parigrahaḥ parijane patnyāṃ svīkāramūlayoḥ” iti viśvaḥ | tena hi nārhatyetadaṅgulīyaka maṅgulīviyogam | āryasya vacanenānṛṇedānīmeṣā | mocitāsyanukampināryeṇāthavā mahārājena | gacchedānīm | yadyātmanaḥ prabhaviṣyāmi | anenodbhedanāmakamaṅgamanupakṣiptam | tallakṣaṇaṃ tu—“bījārthasya praroho yaḥ sa udbheda iti smṛtaḥ” iti | daśarūpake tu “udbhedo gūḍhabhedanam” iti | rājabhāvasya gūḍhasyodbhedanāt| kā tvaṃ visarjitavyasya roddhavyasya vā | vācamiti | yadyapīyaṃ mama vacobhirvācaṃ na miśrayati mayā saha na vaktītyarthaḥ | iyamuktirgrāmyatvādupekṣitā | atha ca vācaṃ vacobhiriti strīnapuṃsakaliṅganirdeśena svīyāṃ sakhīmapi tanmitreṇa melayatīti dhvaniḥ | tathāpi mayi bhāṣamāṇe'bhimukhaṃ karṇaṃ dadāti maduktaṃ sādaraṃ śṛṇotītyarthaḥ |