Pramāṇa · Search · About · API

Mitabhashini 2

Mitabhāṣiṇī 2

Language
Sanskrit

Contents

2.1

(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaparivāro rājā) | rājā
(ātmagatam)kāmaṃ priyā na sulabhā manastu tadbhāvadarśanāśvāsi
akṛtārthe'pi manasije ratimubhayaprārthanā kurute

2.1-2

(smitaṃ kṛtvā) evamātmābhiprāyasambhāviteṣṭajanacittavṛttiḥ
prārthayitā viḍambyate
rājā-kuto'yaṃ gātropaghātaḥ ?
vidūṣakaḥ- kudo kila macca acchī āulīkaria assu(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaparivāro rājā) | rājā
(ātmagatam)-kāmaṃ priyā na sulabhā manastu tadbhāvadarśanāśvāsi
akṛtārthe'pi manasije ratimubhayaprārthanā kurute

2.2

(smitaṃ kṛtvā) evamātmābhiprāyasambhāviteṣṭajanacittavṛttiḥ
prārthayitā viḍamvyate
1 yathānirdiṣṭa &c —paricāryyate anena iti pari + dṛ + ṇic + ghañ karaṇe
snigdhaṃ vīkṣitamanyato'pi nayane yat prerayantyā tayā
yātaṃ yacca nitambayogurutayā mandaṃ vilāsādiva
mā gā ityuparuddhayā yadapi sā sāsūyamuktā sakhī
sarvaṃ tat kila matparāyaṇamaho kāmo svatāṃ paśyati

2.3

vidūṣakaḥ ( tathāsthita eva )—bho vayassa, ṇa me hatthapādā
pasaranti vāṅmātteṇa jjayāvīasi—jayadu jayadu bhavaṃ [ bho
vayasya, na me hastapādaṃ prasarati | vāṅmātreṇa jāpyase jayatu
jayatu bhavān ]
rājā—kuto'yaṃ gātropaghātaḥ ?
vidūṣakaḥ-kudo kila sayaṃ acchī āulīkaria assukāraṇaṃ pṛcchasi [ kutaḥ kila svayamakṣi ākulīkṛtya aśrukāraṇaṃ
pṛcchasi ]
rājā-na khalvavagacchāmi
vidūṣakaḥ-bho vayyassa jaṃ vedaso kujjalīlaṃ viḍambedi taṃ
kiṃ attaṇo pahāveṇa ṇaīveassa [bho vayasya yat vetasaḥ kubjalīlāṃ viḍambayati tat kimātmanaḥ prabhāveṇa nanu nadīvegasya ]
rājā-nadīvegastatra kāraṇam
vidūṣakaḥ-mama vi bhava' [ mamāpi bhavān ]
rājā-kathamiva
vidūṣakaḥ-evva rājakajjāṇi ujjhia eārise āulappadese vaṇacaravuttiṇā tue hodavvaṃ, jaṃ saccaṃ paccahaṃ sāvadasamucchāraṇehiṃ saṃkhohiasaṃdhibaṃ'dhāṇaṃ mama gattāṇa aṇīsomhi saṃvutto
tā pasīda me ekkāhampi dāva visammīadu [ eva' rājakāryāṇi
ujjhitvā etādṛśe ākulapradeśe vanacaravṛttinā tvayā bhavitavyaṃ
yat satyaṃ pratyahaṃ śvāpadamamutsāraṇaiḥ saṃkṣobhitasandhivandhānā
mama gātrāṇām anīśo'smi savṛttaḥ | tat prasīda me, ekāhamapi
tāvat viśramyatām ]
rājā ( svagatam ) - ayaṃ caivamāha | mamāpi kāśyapasutāmanusmṛtya mṛgayāvikalavaṃ cetaḥ | kutaḥna namayitumadhijyamasmi śakto dhanuridamāhitasāyakaṃ mṛgeṣu
sahavasatiyupetya yaiḥ priyāyāḥ kṛta iva mugdhavilokitopadeśa

2.3.p1

vidūṣakaḥ ( rājño mukhaṃ vilokya )—attabhavaṃ kiṃ vi hiae
karia mante di | araṇṇe mae rudiyaṃ āsi [atrabhavān kimapi
hṛdaye kṛtvā mantrayate | araṇye mayā ruditam āsīt ]
rājā—( sasmitam )—kimanyat | anatikramaṇīyaṃ me suhṛdvākyamiti sthito'smi
vidūṣakaḥ—ciraṃ jovva [ ciraṃ jīva ] | ( gantumicchati )
rājā—vayasya tiṣṭha | sāvaśeṣaṃ me vacaḥ
vidūṣakaḥ—āṇavedu bhavaṃ [ ājñāpayatu bhavān ]
rājā—viśrāntena bhavatā mamāpyekasmin anāyāse karmmaṇi
sahāyena bhavitavyam
vidūṣakaḥ—kiṃ modaakhajjiāe teṇa hi ayaṃ sugahīdo jaṇo

2.3.p2

[ kiṃ modakakhādikāyām | tena hi ayaṃ sugṛhīto janaḥ ]

2.5

rājā—yatra vakṣyāmi | kaḥ ko'tra bhoḥ
(praviśya) dauvārikaḥ (praṇamya)—āṇavedu bhaṭṭā [ājñāpayatu
bharttā]
rājā-mandotsāhaḥ kṛto'smi mṛgayāpavādinā mādhavye na
senāpatiḥ (janāntikam)-sakhe sthirapratibandho bhava| ahaṃ
tāvat svāminaścittavṛttimanuvarttiṣye| (prakāśam) pralapatyeṣa
vaidheyaḥ| nanu prabhureva nidarśanam
medaśchedakṛśodaraṃ laghu bhavatyutthānayogyaṃ vapuḥ
sattvānāmapi lakṣyate vikṛtimaccittaṃ bhayakrodhayoḥ
utkarṣaḥ sa ca dhanvināṃ yadiṣavaḥ sidhyanti lakṣye cale
mithyaiva vyasanaṃ vadanti mṛgayāmīdṛgvimodaḥ kutaḥ

2.6

vidūṣakaḥ (saroṣam) -avehi re uccāhahetua | attabhavaṃ
pakidi āvanno ! tumaṃ dāva aḍavīdo aḍavīṃ āhiṇḍanto
ṇaraṇāmiāloluvassa jiṇṇaricchassa kamsavi mūhe paḍissasi
[apehi re utsāhahetuka | atrabhavān prakṛtimāpannaḥ | tvaṃ
tāvat aṭavyot. aṭavīmāhiṇḍamāna. naranāsikā lolupasya jīrṇarkṣasya
kasyāpi mukhe pataṣyasi ]
rājā—bhadra senāpate, āśramasannikarṣe sthitāḥ smaḥ| atastai
vaco nābhinandāmi| adya tāvat—
gāhantāṃ mahiṣā nipānasalilaṃ śṛṅgairmuhustāḍitaṃ
chāyābaddhakadambakaṃ mṛgakulaṃ romanthamabhyasyatu
viśrabdhaṃ kriyatāṃ varāhapattibhirmustākṣatiḥ palvale
viśrāmaṃ labhatāmidañca śithilajyābandhamasmaddhanuḥ

2.7

mahiṣā nipānasalilaṃ śṛṅgairmuhustāḍitaṃ gāhantām | mṛgakulaṃ chāyābaddhakadambakaṃ romanthamabhyasyatu | varāhatatibhi viśrabdhaṃ palvale mustākṣatiḥ kriyatām | idam asmaddhanuśca
śithilajyābandhaṃ ( sat ) viśrāmaṃ labhatām
senāpatiḥ—yat prabhaviṣṇave rocate
rājā—tena hi nivarttaya pūrva gatān vanagrāhiṇaḥ | yathā na
me sainikāstapovanamuparundhanti tathā niṣeddhavyāḥ | paśya—
śamapradhāneṣu tapodhaneṣu gūḍhaṃ hi dāhātmakamasti tejaḥ
sparśānukūlā iva sūryyakāntāstadanyatejo'bhibhavādvamanti

2.7.p1

senāpatiḥ-yadajñāpayati svāmī
vidūṣaka—dhaṃsadu de ucchāhuvuttanto [dhvaṃsatāṃ te utsāhavṛttāntaḥ ] | (niṣkrāntaḥ senāpatiḥ )
rājā ( parijanaṃ vilokya )—apanayantu bhavatyo mṛgayāveṣam | raivataka, tvamapi svaṃ niyogam aśūnyaṃ kuru
parijanaḥ—jaṃ devo āṇavei [ yad devaḥ ājñāpayati ]

2.7.p2

niṣkrāntaḥ

2.8

vidūṣakaḥ—kidaṃ bhavadā ṇimmacchiyaṃ | mappadaṃ imassiṃ
pādavacchāyāviraidavidāṇasaṇāhe silāale uvavisadu bhavaṃ yāva
ahampi suhāsoṇo homi [ kṛtaṃ bhavatā nirmakṣikam | sāmpratam
asmin pādapacchāyāviracitavitānasanāye śilātale upaviśatu
bhavān, yāvadahamapi sukhāsīno bhavāmi ]
rājā—gacchāgrataḥ
vidūṣaka—edu bhavaṃ [ etu bhavān ] | (ubhau parikramya
upaviṣṭau )
rājā—mādhavya, anavāptacakṣuḥphalo'si yena tvayā darśanīyaṃ na
dṛṣṭam
vidūṣakaḥ-naṃ bhavaṃ aggado me vaṭṭai [ nanu bhavān agrato me
varttate ]
rājā-sarvaḥ kāntamātmīyaṃ paśyati| ahaṃ tu tām āśramalalāmabhūtāṃ śakuntalāmadhikṛtya bravīmi
vidūṣakaḥ (svagatam)—hodu se avasaraṃ ṇa dāissaṃ [bhavatu
asmai avasaraṃ na dāsyāmi] | (prakāśam) bho vayassa, de
tāvasakaṇṇaā avabbhatthaṇīyā dissati [bho vayasya, te tāpasakanyakā abhyarthanīyā dṛśyate]
rājā—sakhe, na parihārye vastuni pauravāṇāṃ manaḥ pravarttate
surayuvatisambhavaṃ kila munerapatyaṃ tadujjhitādhigatam
arkasyopari śithilaṃ cyutamiva navamallikākusumam

2.8.p1

vidūṣakaḥ (vihasya)—jaha kassavi piṇḍakhajjūreṃhiṃ uvvejidassa tittalīe ahilāso bhave. taha itthiaraaṇaparibhoiṇo
bhavado iaṃ abbhatthanā [yathā kasyāpi piṇḍakharjūrairudve jitasya
tittiḍyām abhilāṣo bhavet tathā strīratnaparibhogiṇo bhavata
iyamabhyarthanā]
rājā—na tāvadenā paśyasi yenaivamavādo.
vidūṣakaḥ—taṃ khu ramaṇijjaṃ jaṃ bhavado vi visumaaṃ uppādedi

2.8.p2

[ tat khalu ramaṇīyaṃ yat bhavato'pi vismayamutpādayati ]

2.10

rājā—vayasya, kiṃ bahunā—
citre niveśya parikalpitasatvayogā
rūpoccayena manasā vidhinā kṛtā nu
strīratnasṛṣṭiraparā pratibhāti sā me
dhāturvi bhutvamanucintya vapuśca tasyā. || 8.
vidūṣaka—jai evvaṃ pañcādeso dāṇiṃ rūavadīṇaṃ [yadi
evaṃ pratyādeśa idānīṃ rūpavatīnām ]
rājā—idañca me manasi varttate
anāghrātaṃ puṣpaṃ kisalayamalūnaṃ kararuhair
anāviddhaṃ ratnaṃ madhu navamanāsvāditarasam
akhaṇḍaṃ puṇyānāṃ phalamiva ca tadrūpamanaghaṃ
na jāne bhoktāraṃ kamiha samupasthāsyati vidhiḥ

2.10.p1

vidūṣakaḥ-tena hi lahu parittāadū ṇaṃ bhavaṃ | mā kassavi
tavassiṇo iṅgudītellacikkaṇasīsamsa hatthe paḍissadi [ tena hi
laghu paritrāyatāmenāṃ bhavān | mā kasyāpi tapasvinaḥ iṅgudītailacikkaṇaśīrṣasya haste patiṣyati ]
rājā-paravatī khalu tatrabhavatī ! na ca sannihito'tra
gurujana
vidūṣakaḥ — atha bhavantaṃ antareṇa kīdaso se diṭṭhirāo

2.10.p2

[ atha bhavantam antareṇa kīdṛśa asyā dṛṣṭirāgaḥ ]

2.11

rājā — nisargaddeva apragalbhastapasvikanyājanaḥ | tathāpi tu —
abhimukhe mayi saṃhṛtamīkṣitaṃ hasitamanyanimittakṛtodayam
vinayavāritavṛtciratastayā na vivṛto madano na ca saṃvṛtaḥ

2.12

vidūṣakaḥ—ṇa kkhu diṭṭhamettassa tuha aṅka' ārohadi [ na
khalu dṛṣṭamātrasya tava aṅkam ārohati ]
rājā—mithaḥ prasthāne puna śālīnatayāpi kāmam āviṣkṛto bhāvastatrabhavatyā | tathāhi—
darbhrāṅkureṇa caraṇaḥ kṣata ityakāṇḍe
tanvī sthitā katicideva padāni gatvā
āsīdvivṛttavadanā ca vimocayantī
śākhāsu valkalamasaktamapi drumāṇām

2.16

vidūṣaka -tena hi gahodapāheo hohi | kidaṃ tue
uvavaṇaṃ tavovaṇaḥ tti pekkhāmi [ tena hi gṛhītapātheyo bhava
kṛtaṃ tvayā upavanaṃ tapovanamiti prace ]
rājā-sakhe, tapasvibhiḥ kaiścit parijñāto'smi | cintaya
tāvat kenāpadeśena punarāśramapadaṃ gacchāma.
vidūṣakaḥ-ko avaro avadeso tumhāṇaṃ raṇṇāṇa [ ko aparaḥ
apadeśo yuṣmākaṃ rājñām ] | nīvāracchahabhāgaṃ amhāṇaṃ uvaharantu
tti [nīvāraṣaṣṭhabhāgam asmākam upaharantu iti]
rājā (karṇaṃ datvā)—aye dhīrapraśāntasvaraistapasvibhirbhāvitavyam
(praviśya) dauvārikaḥ—jedu jedu bhaddā| ede duve isikumārao paḍihārabhūmiṃ uvaṭṭhidā [ jayatu jayatu bharttā | etau
dvau ṛṣikumārakau pratihārabhūmim upasthitau ]
rājā-tena hi avilambitaṃ praveśaya tau
dauvārikaḥ-eso pavesemi [ eṣa praveśayāmi ] (niṣkramya
ṛṣikumārakābhyāṃ saha praviśya ) ido ido bhavanto [ ita itau
bhavantau ]
( ubhau rājānaṃ vilokayataḥ ) | prathamaḥ—aho doptimato'pi
viśvasanīyatāsya vapuṣaḥ | athavā upapannametadasmin ṛṣibhyo
nātibhinne rājani | kutaḥ—
adhyākrāntā vasatiramunāpyāśrame sarva bhogye
rakṣāyogādayamapi tapaḥ pratyahaṃ sañcinoti
asyāpi dyāṃ spṛśati vaśinaścāraṇadvandvagītaḥ
puṇyaḥ śabdo muniriti muhuḥ kevalaṃ rājapūrvaḥ

2.15

dvitīyaḥ—gotama, ayaṃ sa valabhitsakho duṣyantaḥ ?
prathamaḥ—atha kim ?
dvitīyaḥ—tena hi,
naitaccitraṃ yadayamudadhiśyāmasomāṃ dharitrīm
ekaḥ kṛtsnāṃ nagaraparighaprāṃśubāhurbhunakti
āśaṃsante samitiṣu surā baddhavairā hi daityairasyādhijye dhanuṣi vijayaṃ pauruhūte ca vajre

2.15.p1

ubhau (upagamya)-vijayasva rājan
rājā (āsanāt utthāya )-abhivādaye bhavantau
ubhau-svasti bhavate | ( phalāni upaharata )
rājā ( sapraṇāmaṃ parigṛhya )- ājñāmicchāmi
ubhau-vidito bhavān āśramasadāmihasthaḥ, tena bhavantaṃ
prārthayanterājā-kimājñāpayanti ?
ubhau-tatrabhavataḥ kaṇvasya maharṣerasānnidhyāt rakṣāṃsi na
iṣṭivighnamutpādayanti | tat katipayarātraṃ sārathidvitīyena bhavatā
sanāthīkriyatāmāśrama iti
rājā-anugṛhīto'smi
vidūṣaka (apavāryya) esā dāṇiṃ aṇukūlā de abbhatthaṇā

2.15.p2

[ eṣā idānīmanukūlā te abhyarthanā ]

2.15.p3

rājā ( smitaṃ kṛtvā )—raivataka, maddacanāducyatāṃ sārathiḥ
sabāṇāsanaṃ rathamupasthāpayeti
dauvārikaḥ—jaṃ devo āṇavedi [ yat deva ājñāpayati ]

2.15.p4

niṣkrāntaḥ

2.16-2

ubhau ( saharṣam )—
anukāriṇi pūrveṣāṃ yuktarūpamidaṃ tvayi
āpannābhayasatre ṣu dīkṣitāḥ khalu pauravāḥ

2.17

rājā (sapraṇāmam )—gacchatāṃ puro bhavantau | ahamapi
anupadam āgata eva
ubhau—vijayasva | (niṣkrāntā)
rājā—mādhavya, apyasti śakuntalādarśane kutūhalam
vidūṣakaḥ—paḍhamaṃ saparivāhaṃ āsi | dāṇiṃ rakkhasavvanteṇa
bindūvi ṇa avasesido [ prathamaṃ saparivāham āsīt | idānīṃ
rākṣasavṛttāntena binduḥ api na avaśeṣitaḥ ]
rājā—mā bhaiṣīḥ | nanu matsamīpe vattiṃṣyase
vidūṣakaḥ—esa rakkhamādo rakkhidomhi [ eṣa rākṣasādrakṣito'smi ]
karabhakaḥ—jedu jedu bhaṭṭā| devī āṇavedi, āgāmiṇi
cautthadivase puttapiṇḍapālaṇo ṇāma ubavāso bhavissadi
tahiṃ dīhāuṇā avassaṃ amhe sambhāvaidavvetti [jayatu jayatu
bharttā| devī ājñāpayati āgāmini caturthadivase putrapiṇḍapālano nāma upavāso bhaviṣyati| tatra dīrghāyuṣā avaśyaṃ vayaṃ
sambhāvayitavyā iti ]
rājā—itastapasvikāryya m itò gurujanājñā| dvayamapyanatikramaṇīyam| kimatra pratividheyam
vidūṣakaḥ—tisaṅka viya antarā ciṭṭha [triśaṅka riva antarā
tiṣṭha ]
rājā-satyamākulībhūto'smikṛtayorbhinnadeśatvādvaidhībhavati me manaḥ
puraḥ pratihataṃ śaile srotaḥ srotovaho yathā

2.19

( vicintya ) sakhe, tvamambayā putra iti pratigṛhītaḥ | ato
bhavān itaḥ pratinivṛtya, tapasvikāryyavyagramānasaṃ māmāvedya
tatrabhavatonā putrakāryyaṃ manuṣṭhātumarhati
vidūṣakaḥ- ṇa kkhu maṃ rakkhobhoruaṃ gaṇesi [ na khalu māṃ
rakṣobhīrukaṃ gaṇayasi ]
rājā-( sasmitam ) -kathametadbhavati sambhāvyate
vidūṣakaḥ-jaha rāāṇueṇa gantavvaṃ taha gacchāmi [ yathā
rājānujena gantavyaṃ tathā gacchāmi ]
rājā-nanu tapovanoparodhaḥ pariharaṇīya iti sarvānanuyāyikāṃstvayaiva saha prasthāpayāmi
vidūṣakaḥ-tena hi juvarāomhi dāṇiṃ saṃvṛtto [ tena hi
yuvarājo'smi idānīṃ saṃvṛttaḥ ]
rājā (svagatam)-capalo'yaṃ vaṭuḥ | kadācit asmatprārthanāmantaḥpurebhyaḥ kathayet | bhavatu enamevaṃ vakṣye-(vidūṣakaṃ haste
gṛhītvā prakāśam)-vayasya, ṛpigauravādāśramaṃ gacchāmi | na
khalu matyameva tāpamakanyāyāṃ mamābhilāṣaḥ | paśya -
kva vayaṃ kva parokṣamanmatho mṛgaśāvaiḥ samamedhito janaḥ
parihāsavijalpitaṃ sakhe paramārthena na gṛhyatāṃ vacaḥ

Linked texts (4)