Pramāṇa · Search · About · API

Mitabhashini (Mitabhāṣiṇī)

मितभाषिणी

commentary on Abhijñānaśākuntala of Kālidāsa

Language
Sanskrit
Author
Śāradārañjan Rāya
Extent
313 passages, 13,951 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Abhijnana Shakuntalam Twelfth Edition Revised & Enlarged; ed. Śāradārañjan Rāya; 1908 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.2

gūḍhārthaṃ kila vacaḥ kavikuñjarasya
pāṭhāntarairiha punaḥ pihitasvarūpam
moghaṃ śramaṃ matimartāmapi paśyato me
duśceṣṭitaṃ jar̤adhiyo vibudhāḥ kṣamadhvam

1.3

sādhu vidhātumaśakyaṃ
yadi kṛtyaṃ yatate janastathāpi
śramamiha tena sudurgāṃ
sāradārañjano vitanoti

1.1-2

'heart' Comp. 'svāntaṃ hṛnmānasaṃ mana'| śobhanaṃ hṛdasya gives suhṛt| In
(ii) sauhṛda=suhṛdaya+aṇ or=suhṛd+aṇ when hṛd comes
from hṛdaya by nipātana in the rule 'suhṛd durhṛdau— , or again=suhṛd
"suñāpūrverko vidhiranitya"| In the case of pad+ghañ we get pāda
yā sṛṣṭiḥ sraṣṭurādyā vahati vidhihutaṃ yā haviryā ca hotrī
ye dve kālaṃ vidhattaḥ śrutiviṣayaguṇā yā sthitā vyāpya viśvam
yāmāhuḥ sarvabījaprakṛtiriti yayā prāṇinaḥ prāṇavantaḥ
pratyakṣābhiḥ prapannastanubhiravatu vastābhiraṣṭābhirīśaḥ

1.1-2.p1

(nāndyante ) sūtradhāraḥ (nepathyābhimukhamavalokya)—āyeṃ.
yadi nepathyavidhānamavasitam, itastāvadāgamyatām
(praviśya) naṭī—ajjautta, imrahmi [ āryaputra, iyamasmi,
sūtradhāraḥ—āyeṃ, abhirūpabhūyiṣṭhā pariṣadiyam | adya
khalu kālidāsagrathitavastunā abhijñānaśakuntalanāmadheyena navena
nāṭakenopasthātavyamasmābhiḥ | tatpratipātramādhīyatāṃ yatnaḥ
naṭī—evvaṃ ṇedam ! aṇantarakaraṇijjaṃ dāva ajjo āṇavedu

1.1-2.p2

[ evametat | anantarakaraṇīyaṃ tāvadārya ājñāpayatu ]

1.3-2

sūtradhāraḥ—kimanyadasyāḥ pariṣadaḥ śrutiprasādanataḥ ? tadimameva tāvat acirapravṛttamupabhogakṣamaṃ grīṣmasamayamadhikṛtya gīyatām | samprati hi—
subhagasalilāvagāhāḥ pāṭalasaṃsargasurabhivanavātāḥ
pracchāyasulabhanidrā divasāḥ pariṇāmaramaṇīyāḥ

1.4

1 anantara &c
2. śrutiprasādanata
3 (a) acira &c
4 (a) subhaga &c
naṭī—taha [ tathā ] | ( gāyati )—
isosīsumbiśrāīṃ bhamarehiṃ suumārakesarasihāim̐
odaṃsayanti daamāṇā pamadāo sirosakusumāim̐

1.5

[ īṣadoṣaccumbitāni bhramaraiḥ sukumārakeśaraśikhāni
avataṃsayanti dayamānāḥ pramadāḥ śirīṣakusumāni || ]
sūtradhāra —ārye sādhu gītam | aho rāgabaddhacittavṛttirālikhita iva sarvato raṅgaḥ | tadidānīṃ katamat prakaraṇamāśritya
enamārādhayāmaḥ | -
naṭī—ṇaṃ ajjamissehiṃ paḍhamaṃ evva āṇattaṃ ahinnāṇasaundalaṃ nāma apuvvaṃ ṇāḍaaṃ paoe adhikarīadu tti [ nanu
āryamiśraiḥ prathamameva ājñaptam abhijñānaśakuntalaṃ nāma apūrva
nāṭakaṃ prayoge adhikriyatām iti ]
sūtradhāraḥ—ārye ! samyaganubodhito'smi | asmin kṣaṇe
vismṛtaṃ khalu mayā | kutaḥ ?—
tavāsmi gītarāgeṇa hāriṇā prasabhaṃ hṛtaḥ
eṣa rājeva duṣyantaḥ sāraṅgeṇātiraṃhasā

1.6

( niṣkrāntau )
iti prastāvanā
prathamo'ṅkaḥ
( tataḥ praviśati mṛgānusārī saśaracāpahasto rājā rathena
sūtaśca )| sūtaḥ ( rājānaṃ mṛgañcāvalokya )—āyuṣman—
kṛṣṇāsāre dadaccakṣustvayi cādhijyakārmuke
mṛgānusāriṇaṃ sākṣāt paśyāmīva pinākinam

1.7

rājā—sūta, dūramamunā sāraṅgeṇa vayam ākṛṣṭāḥ| ayaṃ
punaridānīmapi—
grīvābhaṅgābhirāmaṃ muhuranupatati syandane dattadṛṣṭiḥ
paścārddhena praviṣṭaḥ śarapatanabhayādbhūyasā pūrvakāyam
darbhairarddhāvalīḍhaiḥ śramavivṛtamukhabhraṃśibhiḥ kīrṇavartmā
paśyodagraplutatvādviyati vahutaraṃ stokamurvyāṃ prayāti

1.8

tadeṣa kathamranupatata eva me prayatnaprekṣaṇīyaḥ saṃvṛttaḥ ?
mṛga, kribvahamapi paścāt patāmi| tata katha pūrvaṃ mahatpravṛtto'pi adhunā kaṣṭapravṛtto
jāta - dūti sūna prati praśnaḥ
sūta —āyusman, udghātinī bhūmiriti mayā raśmisaṃyamanādrathasya mandīkṛto vegaḥ | tena mṛga eṣa viprakṛṣṭāntaraḥ | samprati
samadeśavarttinaste na durāsado bhaviṣyati
rājā-satyamatītya harito harīṃśca vartante vājinaḥ
tathāhiyadāloke sūkṣmaṃ vrajati sahasā tadvipulatāṃ
yadaddhe vicchinnaṃ bhavati kṛtasaṃdhānamiva tat
prakṛtyā yadvakraṃ tadapi samarekhaṃ nayanayor
na me dūre kiñcit kṣaṇamapi na pārśve rathajavāt

1.12

sūta paśyainaṃ vyāpādyamānam | (śarasaṃdhānaṃ nāṭayati )
(nepathye)—bho bho rājan āśramamṛgo'yaṃ na hantavyo na
hantavyaḥ
sūtaḥ ( ākarṣyāvalokya )—āyuṣman, asya khalu te bāṇapathavartti na kṛṣṇasārasyāntare tapasvina upasthitāḥ
rājā ( sasambhramam )—tena hi pragṛhyantāṃ vājinaḥ
sūtaḥ—tathā | ( rathaṃ sthāpayati )
rājā—eṣa pratisaṃhṛtaḥ | ( yathoktaṃ karoti )
vaikhānama —sadṛśametat puruvaṃśapradīpasya bhavata
janma yasya purorvaṃśe yuktarūpamidaṃ tava
putramevaṃ guṇopetaṃ cakravarttinamāpnuhi

1.16

rājā ( sapraṇāmam )—pratigṛhītam
rājā-api sannihito'tra kulapatiḥ ?
vaikhānasaḥ- idānīmeva duhitaraṃ śakuntalām atithisatkārāyā mandiśya, daivamasyāḥ pratikūlaṃ śamayituṃ somatīrthaṃ
gataḥ
rājā—bhavatu, tāmeva paśyāmi| sā khalu viditabhaktiṃ māṃ
maharṣeḥ kathayiṣyati
rājā-(stokamāntaraṃ gatvā)-tapovananivāsināmuparodho mā
bhūt| etāvatyeva rathaṃ sthāpaya| yāvadavatarāmi
sūtaḥ-dhṛtāḥ pragrahāḥ| avataratvāyuṣmān
rājā-(avatīrya)-sūta, vinītaveṣeṇa praveṣṭavyāni tapovanāni nāma| idaṃ tāvadgṛhyatām| (sūtasyābharaṇāni
dhanuśca upanīya) sūta, yāvadāśramavāsinaḥ pratyavekṣya ahamupāvarte,
tāvadārdra pṛṣṭhāḥ kriyantāṃ vājinaḥ
—tathā | ( niṣkrānta )
rājā-kathamiyama sā kaṇvaduhitā ! asādhudarśī khalu tatrabhavān kāśyapaḥ ya imāmāśramadharme niyuṅkte
idaṃ kilā vyājamanoharaṃ vapustapaḥkṣamaṃ sādhayituṃ ya icchati
dhruvaṃ sa nīlotpalapatradhārayā śamalatāṃ chettumṛṣirvyavasyati

1.17

bhavatu pādapāntarita eva enāṃ viśrabdhāṃ paśyāmi | ( tathā
karoti )
rājā—kāmamananurūpamasyā vapuṣo valkalam | na punaralaṅkāraśriyaṃ na puṣyati| kutaḥ—
sarasijamanuviddhaṃ śaivalenāpi ramyaṃ
malinamapi himāṃśorlakṣma lakṣmīṃ tanoti
iyamadhikamanojñā valkalenāpi tanvī
kimiva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām

1.18

śakuntalā ( agrato'valokya ) - emo vāderidapallavāṅgulehi
tuvarehi vimva maṃ kesararukkhao | jāva ṇaṃ sambhāvemi [ eṣa
vāteritapallavāṅgulībhistvarayati iva mā kesaravṛkṣaka | yāvat
ena sambhāvayāmi | ] (parikrāmati)
priyaṃvadā-halā saundale, ettha eva dāva muhuttaaṃ ciṭṭha
jāva tue uvagadāe ladāmaṇāho via aa kesararukkhao
paḍibhādi [ halā śakuntale, atra eva tāvat muhūrttakaṃ tiṣṭha,
yāvat tvayā upagatayā latāsanātha iva ayaṃ kesaravṛkṣakaḥ
pratibhāti ]
śakuntalā—ado kkhu piaṃvadāmi tumaṃ [ataḥ khalu priyavadāmi tvam ]
śakuntalā—tadā attāṇaṃ visumarissaṃ [tadā ātmānamapi
vismariṣyāmi ]| (latāmuriṅga avalokya ca ) halā ramaṇīe
kkhu kāle imassa ladāpādavamihuṇassa vaiaro saṃvṛtto| ṇavakusumajovvaṇā vaṇajosiṇī, baddhapallavadāe uvabhogakkhamo sahaāro [ halā ramaṇīye khalu kāle asya latāpādapamithunasya vyatikaraḥ saṃvṛttaḥ| navakusumayovanā vanajyotsnā baddhapallavatayā upabhogakṣamaḥ sahakāraḥ ]|| (paśyantī tiṣṭhati|)
priyaṃvadā—anasūe, jāṇasi kiṃ saundalā vanajosiṇiṃ
adimettaṃ pekkhaditti [ anasūye, jānāsi kiṃ śakuntalā vanajyotsnām atimātraṃ prekṣate iti ]
anasūyā—ṇa kkhu vibhāvemi | kahehi [ na khalu vibhāvayāmi
kathaya ]
priyaṃvadā—jaha vaṇajosiṇī anurūveṇa pāśraveṇa saṃgadā avi
ṇāma evvaṃ aha vi attaṇo aṇurūrva varaṃ laheaṃ tti [ yathā
vanajyotsnā anurūpeṇa pādapena saṅgatā, api nāma evamahamapi
ātmanaḥ anurūpaṃ varaṃ labheya iti ]
śakuntalā—eso ṇūṇaṃ tuha attagado manoraho [ eṣa nūnaṃ tava
ātmagato manoratha ] | [ kalasamāvarjayati ]
rājā—api nāma kulapateriyamasavarṇakṣetrasambhavā syāt ?
athavā kṛtaṃ sandehena
asaṃśayaṃ kṣatraparigrahakṣamā yadāryyamasyāmabhilāṣi me manaḥ
satāṃ hi sandehapadeṣu vastuṣu pramāṇamantaḥkaraṇapravṛttayaḥ

1.20

tathāpi tatvata enāmupalapsye
śakuntalā (sasambhramam)—ammo salilaseamabbhamuggado
ṇomāliaṃ ujjhia vaaṇaṃ me mahuaro ahivaṭṭai [ ammo
salilasekasambhramodgata navamālikām ujjhitvā vadanaṃ me madhukaraḥ abhivarttate ] ( bhramarabādhāṃ rūpayati )
rājā ( saspṛhamavalokya )—
calāpāṅgā dṛṣṭiṃ spṛśasi bahuśovepathumatīṃ
rahasyākhyāyīva svanasi mṛdu karṇāntikacaraḥ
karau vyādhunvatyāḥ pibasi ratisarvasvamadharaṃ
vayaṃ tattvānveṣānmadhukara hatāstvaṃ khalu kṛtī

1.23

śakuntalā-ṇa eso dhiṭṭho viramadi| aṇṇado gamissaṃ [na eṣa
dhṛṣṭo viramati| anyato gamiṣyāmi]| (padāntare sthitvā
sadṛṣṭikṣepam) kahaṃ ido vi āacchadi| halā parittāaha maṃ
imiṇā duvviṇodeṇa mahuareṇa ahihūbvamāṇaṃ [katham ito'pi
āgacchati| halā paritrāyethā mām anena durvinītena madhukareṇa
abhibhūyamānām]
ubhe ( sasmitam )—kā vaaṃ parittāduṃ | dusmandaṃ akkanda
rāarakkhidavvāiṃ tavovaṇāiṃ ṇāma [kā vaya paritrātum| duṣyantamākranda | rājarakṣitavyāni tapovanāni nāma | ]
rājā—avasaro'yamātmānaṃ prakāśayitum | na bhetavyam—
( arddhokte svagatam ) rājabhāvastvabhijñāto bhavet | bhavatu eva'
tāvadabhidhāsye—
śakuntalā ( padāntare sthitvā, sadṛṣṭikṣepam )—kahaṃ ido vi
maṃ aṇusaradi [ kathamito'pi māmanusarati | ]
rājā ( śakuntalābhimukho bhūtvā )-api tapo varddhate ?
(śakuntalā sādhvasādavacanā tiṣṭhati )anasūyā-dāṇiṃ adidhivisesalāheṇa | halā saundale.
gaccha uḍacaṃ phalamissraṃ agghaṃ uvahara | idaṃ pādodakaṃ bhavissadi | ( idānīm atithiviśeṣalābhena | halā śakuntale,
gaccha uṭajam, phalamiśram arghamupahara | idaṃ pādodaka
bhaviṣyati )
rājā-bhavatīnāṃ sūnṛtayaiva girā kṛtamātithyam
priyaṃvadā—teṇa hi imassiṃ pacchāasīśralāe mattavaṇṇavediāe muhuttaaṃ upavisitra parissamaviṇodaṃ karedu ajjo [ tena hi
asyāṃ pracchāyaśītalāyāṃ saptaparṇavedikāyāṃ muhūrttakamupaviśya
pariśramavinodaṃ karotu āryyaḥ ]
rājā—nūnaṃ yūyamapyanena karmaṇā pariśrāntāḥ
anasūyā—halā saundale, udadaṃ ṇo pajjuvāsaṇaṃ adihīṇaṃ
ehi ubavimamha [ halā śakuntale, ucitaṃ naḥ paryupāsanamatithīnām | ehi upaviśāmaḥ ] | (sarve upaviśanti)
anasūyā—sahi, mama vi atthi kodūhalaṃ | pucchissaṃ dāva
ṇaṃ [ sakhi mamāpi asti kautūhalam | prakṣyāmi tāvadenam ]
(prakāśam ) ajjassa mahurālāpajaṇido vīsambho maṃ maṃttāvedi
kadamo ajjeṇa rāesivaṃso alaṅkarīyadi kadamo vā virahapajjūsaajaṇo kido deso, kiṃ nimittaṃ vā suumāradaro vi tavovaṇaparimsamassa attā padaṃ uvaṇīdo [ āryasya madhurālāpajanito
viśrambhaḥ māṃ mantrayate | katamaḥ āryeṇa rājarṣivaṃśaḥ alaṅkriyate
katamo vā virahaparyutsukajanaḥ kṛto deśaḥ | kiṃ nimittaṃ vā
sukumārataro'pi tapovanapariśramasya ātmā padam upanītaḥ ]
anasūyā—saṇāhmā dāṇiṃ dhammacāriṇo [sanāthā idānīṃ dharmacāriṇaḥ]| (śakuntalā śṛṅgāralajjā nāṭayati )
sakhyau—(ubhayorākāraṃ viditvā janāntikam) ..halā saundale
jai ettha ajja tādo sannihido bhave (halā śakuntale yadi atra
adya tātaḥ sannihito bhavet )
śakuntalā—tadā kiṃ bhave [ tataḥ kiṃ bhavet ]
sakhyau—imaṃ jīvidasavvasseṇa vi ahivisesaṃ kidatyaṃ
karissadi [ ima jīvitasarvasvenāpi atithiviśeṣaṃ kṛtārthaṃ
kariṣyati ]
anasūyā—suṇādu ajjo | atthi ko vi kosiotti gottaṇāmaheo mahāppahāvo rāesī [ śṛṇotu āryaḥ | asti ko'pi
kauśika iti gotranāmadheyaḥ mahāprabhāvo rājarṣiḥ ]
rājā—asti śrūyate
anasūyā—taṃ ṇo piasahīe pahavaṃ avagaccha | ujjhiāe
sarīrasaṃvaḍḍhaṇādihiṃ tādakassao se pidā [tam āvayo priyasakhyā,
prabhavam avagaccha | ujjhitāyāḥ śarīrasaṃvardhanādibhiḥ tātakāśyapaḥ
asyāḥ pitā ]
rājā—ujjhitaśabdena janita me kautūhalam | ā mūlāt
śrotumicchāmi
rājā—parastādgamyata eva | sarvvathā apsaraḥsambhavaiṣā
anasūyā—aha iṃ [ atha kima ]
rājā—upapadyate
mānuṣīṣu kathaṃ vā syādasya rūpasya sambhavaḥ
na prabhātaralaṃ jyotirudeti vasudhātalāt

1.23.p1

śakuntalā adhomukhī tiṣṭhati

1.24

rājā ( ātmagatam )—labdhāvakāśo me manorathaḥ
priyaṃvadā (sasmitaṃ śakuntalāṃ vilokya nāyakābhimukho
bhūtvā )—puṇo vi vattukāmo vvia ajjo [ punarapi vaktukāma iva
āryyaḥ ]| ( śakuntalā sakhīmaṅgulyā tarjayati | )
rājā—samyagupalakṣitaṃ bhavatyā | asti naḥ saccaritaśravaṇalobhādanyadapi praṣṭavyam
priyaṃvadā—ala viāria | aṇiyantaṇāṇuoo tapassiaṇo ṇāma [ alaṃ vicārya | aniyantraṇānuyogaḥ tapasvino
nāma ]
rājā—iti sakhīṃ te jñātumicchāmi—
vaikhānasaṃ kimanayā vratamāpradānād
vyāpārarodhi madanasya niṣevitavyam
atyantameva sadṛśekṣaṇavallabhābhir
āho nivatsyati samaṃ hariṇāṅganābhiḥ
priyaṃvadā—ajja, dharmacaraṇe vi paravaso aaṃjaṇo ! guruṇo
uṇa se anurūavvarappadāṇe saṃkappo [ ārye, dharmacaraṇe'pi paravaśaḥ
ayaṃ janaḥ | guroḥ punarasyā anurūpavarapradāne saṅkalpaḥ ]
rājā ( ātmagatam )—na khalu durvāpeya prārthanā
bhava hṛdaya sābhilāṣaṃ samprati sandehanirṇayo jāta
āśaṅkase yadagniṃ tadidaṃ sparśakṣamaṃ ratnam

1.25

śakuntalā (saropamiva)—aṇasūe gamissaṃ ahaṃ [ anasūye
gamiṣyāmyaham ]
anasūyā-kiṃ ṇimittaṃ [ kiṃ nimittam ]
śakuntalā-ima asaṃbaddhappalāviṇi piavvadaṃ ajjāe godamīe
nivedaissaṃ [ imāmasaṃbaddhapralāpinīṃ priyaṃvadām āryāyai gautasyai
nivedayiṣyāmi ]
anasūyā-sahi na jutta' akidasakkāraṃ adihivisesaṃ vimajia maḷchandado gamaṇa [ sakhi na yuktamasatkṛtamatkāramatithiviśeṣaṃ
visṛjya svacchandato gamanam ]| (śakuntalā na kiñciduktā
prasthitāaiva)
rājā (grahītumicchan nigṛhyātmānam | ātmagatam )—aho
ceṣṭāpratirūpikā kāmijanamanovṛtti | aha' hi—
anutrāsyan munitanayā sahasā vinayena vāritaprasaraḥ
sthānādanuccalannapi gatve va puna' pratinivṛttaḥ

1.25.p1

priyaṃvadā (śakuntalāṃ nirudhya)—halā ṇā de jutta' gantu'

1.25.p2

[ halā na te yukta' gantum ]

1.26

śakuntalā (sabhrū bhedam)—ki ṇimittaṃ [ kiṃ nimittam ]
priyaṃvadā—rukkhaseaṇe duve dhāresi me | ehi dāva attāṇaṃ
moāvehi tado gamissasi [ vṛkṣasecane dve dhārayasi me| ehi
tāvadātmāna mocaya, tato gamiṣyasi] | (balādenāṃ nivarttayati)
srastāṃsāvatimātralohitatalau bāhū ghaṭotkṣepaṇād
adyāpi stanavepathuṃ janayati śvāsaḥ pramāṇādhikaḥ
baddhaṃ karṇaśirīṣarodhi vadane gharmāmbhasāṃ jālakaṃ
bandhe sraṃsini caikahastayamitāḥ paryākulā mūrdhajāḥ

1.28

tadahamenamavṛṇāṃ karomi | ( aṅgulīya dātumicchati | ubhe
nāmamudrākṣarāṇi anuvācya parasparamavalokayataḥ )
rājā—anamanthānanyathā sambhāvya | rājñaḥ pratigraho'yam
priyaṃvadā—teṇa hi ṇa aṇihadi edaṃ aṅgulaoaaṃ aṅgalovitroyaṃ | ajjassa vatraṇeṇa aṇiṇā dāṇiṃ esā [ tena hi
nārhatyetat aṅgulīyakam aṅgulīviyogam | āryyasya vacanena
anṛṇā idānīmeṣā ]| (kiñcidvihasya) halā saundale moidā
si aṇuampiṇā ajjeṇa ahavā mahārāeṇa | gaccha dāṇiṃ
[halā śakuntale, mocitāsi anukampinā āryyeṇa athavā mahārājena | gaccha idānīm ]
śakuntalā (ātmagatam )—jai attaṇo pahavissaṃ [yadi
ātmana prabhaviṣyāmi ]| (prakāśam ) kā tumaṃ visajjidavvassa
ruddhidavvassa vā [ kā tvaṃ visraṣṭavyasya roddhavyasya vā ]
rājā—(śakuntalā vilokya ātmagatam)—kiṃ nu khalu
yathā vayamasyām evamiyamapyasmān prati syāt | athavā labdhāvakāśā me prārthanā | kuta ?
patati pariṇatāruṇaprakāśaḥ śalabhasamūha ivāśramadrumeṣu

1.29

api ca—
tīvrāghātapratihatataruskandhalagnaikadantaḥ
pādākṛṣṭavratativalayāsaṅgamañjātapāśaḥ
mūrtto vighnastapasa iva no bhinnasāraṅgayūtho
dharmāraṇyaṃ praviśati gajaḥ syandanālokabhītaḥ

1.29.p1

sarvāḥ karṇaṃ dattvā kiñcidiva sambhrāntāḥ

1.29.p2

tīvrèti | anvayaḥ—mandanālokabhīta, tīvrāghātaprètahatataruskandhalagnaikadanta,
pādākṛṣṭavratativalayāsaṅgamañjātapāśa bhinnasāraṅgayūtha gaja na tapaso mūr
rājā—( ātmagatam )—aho dhik paurā asmadanveṣiṇastapovanamuparundhanti | bhavatu, pratigamiṣyāmastāvat
sakhyau—ajja, imiṇā āraṇṇaevuttanteṇa pajjāulamha | aṇujāṇāhi ṇo uḍaagamaṇassa [ āryya, anena āraṇyakavṛttāntena
paryākulāḥ smaḥ | anujānīhi naḥ uṭajagamanāya ]
rājā ( sasambhramam )—gacchantu bhavatyaḥ | vayamapyāśramapīḍā
yathā na bhaviṣyati tathā prayatiṣyāmahe | ( sarve uttiṣṭhanti )
sakhyau—ajja, asambhāvidādihisakkārā bhuovi pekkhaṇaṇimittaṃ
lajjemo ajjaṃ viṣṇaviduṃ [ āryya, asambhāvitātithisatkārā
punaḥ prekṣaṇanimittaṃ lajjāmahe āryyaṃ vijñāpayitum ]
sakhyāviti | 'āraṇyakasya' vanagajasya 'vṛttāntena' vārtayā karaṇena 'paryākulā'
santrastā 'sma' | 'na' asmān 'uṭaje' parṇaśālāyā 'gamanāya anujānīhi' anumanyasva
sakhyāviti | 'asambhāvita' akṛta 'atithī' āgantukasya te satkāra' pūjā
yābhi tathāvidhā vayam "āryya' bhavanta 'bhūyo'pi prekṣaṇanimitta darśanāya' "vijñāpayitum"
kathdhayayitu 'lajjāmahe' lajjitā bhavāma | atitharbhagavān na ca pūjita, tat katha brūma
punarapi yadāgacchata iti | yadyetadudāratyā kṣamyate bhavatā, tadāgamyatāṃ bhūyo'pi iti
bhāva [ "satkārā" ( vi-) ]- "satkāram (rā-, ta-, nyā- ma- ]
rājā—mā maivam | darśanenaiva bhavatīnā puraskṛto'smi
śakuntalā—aṇasūe, ahiṇaakusasūīe parikkhadaṃ me
calaṇaṃ, kuravaasāhāparilagnaṃ ca vakkalaṃ | dāva paripāledha maṃ
jāva eṃ mocāvemi [ anasūye, abhinavakuśasūcyā parikṣataṃ me caraṇaṃ
kuravakaśākhāparilagnaṃ ca valkalam, tāvat paripālayataṃ mā yāvadetat mocayāmi ] | ( rājānamavalokayantī savyājaṃ vilambya saha
sakhībhyā niṣkrāntā )
dvitīyo'ṅkaḥ

1.29.p3

tataḥ praviśati viṣaṇṇo vidūṣakaḥ

1.29.p4

vidūṣakaḥ ( niḥśvasya )—bho diṭṭhaṃ | edassa miaāsīsassa
raṣṇo vayassabhāveṇa ṇivviṇṇomhi [ bho diṣṭam | etasya mṛgayāśīlasya rājño vayasyabhāvena nirviṇṇo'smi ] | aaṃ migo, ayaṃ
- adhaṃ sadūlotti majjhaṇho vi gimhaviralapāavacchāāsu
vaṇarāi su āhiṇḍīyadi ahavīdo ahavī [ ayaṃ mṛgaḥ, ayaṃ
varāhaḥ, ayaṃ śārdūlaḥ, iti madhyāhne'pi grīṣmaviralapādapacchāyāsu
vanarājiṣu āhiṇḍyate aṭavītaḥ aṭavī ] | pattasaṅkarakapāāīṃ
kaḍuāīṃ giriṇaījalāīṃ pīyanti [ patrasaṅkarakaṣāyāṇi kaṭukāni
girinadījalāni pīyante ] | aṇiyadave laṃ sūlamaṃsabhūyiṭṭho āhāro
aṇhoyadi [ aniyatave laṃ śūlyamāṃsabhūyiṣṭha āhāro bhujyate ]
turagāṇudhāvaṇakaṇḍitasandhiṇo rattimpi me ṇikāmaṃ saidavvaṃ
ṇatthi [ turagānudhāvanakaṇḍitasandheḥ rātrāvapi me nikāmaṃ śayitavyaṃ nāsti ] | tado mahantaṃ evva paccūse dāsīeputtehiṃ
mauṇiluddhaehiṃ vanaggahaṇakolāhalena paḍibodhitomhi [ tato
mahati eva pratyūṣe dāsyāḥputraiḥ śakunilubdhakaiḥ vanagrahaṇakolāhalena pratibodhito'smi |] ettaeṇa dāṇi vi pīḍā na ṇikkamadi
[ iyatā idānīmapi pīr̤ā na niṣkrāmati ] | tado gaṇḍassa uvari
piṇḍao saṃvutto [ tato gaṇḍasya upari piṇḍakaḥ saṃvṛttaḥ ] | hio
kila ahmesu ohīṇesu tattabhodo miāṇusāreṇa assamapadaṃ
paviṭṭhamsa tāpasakaṇṇaā saundalā mama adhaṇṇadāe daṃsidā
[ hyaḥ kila asmāsu avahīneṣu tatrabhavato mṛgānusāreṇa āśramapadaṃ praviṣṭasya tāpasakanyakā śakuntalā mama adhanyatayā darśitā ]
saṃpadaṃ ṇaaragamanassa maṇaṃ kathaṃ vi ṇa karedi [ sāmprataṃ nagaragamanasya manaḥ kathamapi na karoti ] | evvaṃ cintaantassa me
pahādā akchīsa raaṇī [ evameva cintayataḥ me prabhātā akṣṇoḥ
rajanī ] | kā gadī | jāva ṇaṃ kidācāraparikammaṃ pekkhāmi
[ kā gatiḥ | yāvadenaṃ kṛtācāraparikarmāṇaṃ prekṣe ] ( parikramyāvalokya ca) eso bāṇāsaṇahatthāṃhiḥ javaṇehiṃ vaṇapupphamālādhāriṇīhiṃ par̤ivido ido evva āacchadi piyavayasso [ eṣa
bāṇāsanahastābhiryavanībhiḥ vanapuṣpamālādhāriṇībhiḥ parivṛtaḥ ita
eva āgacchati priyavayasyaḥ ] | hodu, aṃgabhaṅgavikalro via bhavia
ciṭṭhissaṃ, jai evvaṃ vi ṇāma visamamaṃ laheyaṃ [bhavatu aṅgabhaṅgavikala
iva bhūtvā sthāsyāmi, yadi evamapi nāma viśramaṃ labheyaṃ ]

1.29.p5

daṇḍakāṣṭhamavalambya sthitaḥ

2.1

(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaparivāro rājā) | rājā
(ātmagatam)kāmaṃ priyā na sulabhā manastu tadbhāvadarśanāśvāsi
akṛtārthe'pi manasije ratimubhayaprārthanā kurute

2.1-2

(smitaṃ kṛtvā) evamātmābhiprāyasambhāviteṣṭajanacittavṛttiḥ
prārthayitā viḍambyate
rājā-kuto'yaṃ gātropaghātaḥ ?
vidūṣakaḥ- kudo kila macca acchī āulīkaria assu(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaparivāro rājā) | rājā
(ātmagatam)-kāmaṃ priyā na sulabhā manastu tadbhāvadarśanāśvāsi
akṛtārthe'pi manasije ratimubhayaprārthanā kurute

2.2

(smitaṃ kṛtvā) evamātmābhiprāyasambhāviteṣṭajanacittavṛttiḥ
prārthayitā viḍamvyate
1 yathānirdiṣṭa &c —paricāryyate anena iti pari + dṛ + ṇic + ghañ karaṇe
snigdhaṃ vīkṣitamanyato'pi nayane yat prerayantyā tayā
yātaṃ yacca nitambayogurutayā mandaṃ vilāsādiva
mā gā ityuparuddhayā yadapi sā sāsūyamuktā sakhī
sarvaṃ tat kila matparāyaṇamaho kāmo svatāṃ paśyati

2.3

vidūṣakaḥ ( tathāsthita eva )—bho vayassa, ṇa me hatthapādā
pasaranti vāṅmātteṇa jjayāvīasi—jayadu jayadu bhavaṃ [ bho
vayasya, na me hastapādaṃ prasarati | vāṅmātreṇa jāpyase jayatu
jayatu bhavān ]
rājā—kuto'yaṃ gātropaghātaḥ ?
vidūṣakaḥ-kudo kila sayaṃ acchī āulīkaria assukāraṇaṃ pṛcchasi [ kutaḥ kila svayamakṣi ākulīkṛtya aśrukāraṇaṃ
pṛcchasi ]
rājā-na khalvavagacchāmi
vidūṣakaḥ-bho vayyassa jaṃ vedaso kujjalīlaṃ viḍambedi taṃ
kiṃ attaṇo pahāveṇa ṇaīveassa [bho vayasya yat vetasaḥ kubjalīlāṃ viḍambayati tat kimātmanaḥ prabhāveṇa nanu nadīvegasya ]
rājā-nadīvegastatra kāraṇam
vidūṣakaḥ-mama vi bhava' [ mamāpi bhavān ]
rājā-kathamiva
vidūṣakaḥ-evva rājakajjāṇi ujjhia eārise āulappadese vaṇacaravuttiṇā tue hodavvaṃ, jaṃ saccaṃ paccahaṃ sāvadasamucchāraṇehiṃ saṃkhohiasaṃdhibaṃ'dhāṇaṃ mama gattāṇa aṇīsomhi saṃvutto
tā pasīda me ekkāhampi dāva visammīadu [ eva' rājakāryāṇi
ujjhitvā etādṛśe ākulapradeśe vanacaravṛttinā tvayā bhavitavyaṃ
yat satyaṃ pratyahaṃ śvāpadamamutsāraṇaiḥ saṃkṣobhitasandhivandhānā
mama gātrāṇām anīśo'smi savṛttaḥ | tat prasīda me, ekāhamapi
tāvat viśramyatām ]
rājā ( svagatam ) - ayaṃ caivamāha | mamāpi kāśyapasutāmanusmṛtya mṛgayāvikalavaṃ cetaḥ | kutaḥna namayitumadhijyamasmi śakto dhanuridamāhitasāyakaṃ mṛgeṣu
sahavasatiyupetya yaiḥ priyāyāḥ kṛta iva mugdhavilokitopadeśa

2.3.p1

vidūṣakaḥ ( rājño mukhaṃ vilokya )—attabhavaṃ kiṃ vi hiae
karia mante di | araṇṇe mae rudiyaṃ āsi [atrabhavān kimapi
hṛdaye kṛtvā mantrayate | araṇye mayā ruditam āsīt ]
rājā—( sasmitam )—kimanyat | anatikramaṇīyaṃ me suhṛdvākyamiti sthito'smi
vidūṣakaḥ—ciraṃ jovva [ ciraṃ jīva ] | ( gantumicchati )
rājā—vayasya tiṣṭha | sāvaśeṣaṃ me vacaḥ
vidūṣakaḥ—āṇavedu bhavaṃ [ ājñāpayatu bhavān ]
rājā—viśrāntena bhavatā mamāpyekasmin anāyāse karmmaṇi
sahāyena bhavitavyam
vidūṣakaḥ—kiṃ modaakhajjiāe teṇa hi ayaṃ sugahīdo jaṇo

2.3.p2

[ kiṃ modakakhādikāyām | tena hi ayaṃ sugṛhīto janaḥ ]

2.5

rājā—yatra vakṣyāmi | kaḥ ko'tra bhoḥ
(praviśya) dauvārikaḥ (praṇamya)—āṇavedu bhaṭṭā [ājñāpayatu
bharttā]
rājā-mandotsāhaḥ kṛto'smi mṛgayāpavādinā mādhavye na
senāpatiḥ (janāntikam)-sakhe sthirapratibandho bhava| ahaṃ
tāvat svāminaścittavṛttimanuvarttiṣye| (prakāśam) pralapatyeṣa
vaidheyaḥ| nanu prabhureva nidarśanam
medaśchedakṛśodaraṃ laghu bhavatyutthānayogyaṃ vapuḥ
sattvānāmapi lakṣyate vikṛtimaccittaṃ bhayakrodhayoḥ
utkarṣaḥ sa ca dhanvināṃ yadiṣavaḥ sidhyanti lakṣye cale
mithyaiva vyasanaṃ vadanti mṛgayāmīdṛgvimodaḥ kutaḥ

2.6

vidūṣakaḥ (saroṣam) -avehi re uccāhahetua | attabhavaṃ
pakidi āvanno ! tumaṃ dāva aḍavīdo aḍavīṃ āhiṇḍanto
ṇaraṇāmiāloluvassa jiṇṇaricchassa kamsavi mūhe paḍissasi
[apehi re utsāhahetuka | atrabhavān prakṛtimāpannaḥ | tvaṃ
tāvat aṭavyot. aṭavīmāhiṇḍamāna. naranāsikā lolupasya jīrṇarkṣasya
kasyāpi mukhe pataṣyasi ]
rājā—bhadra senāpate, āśramasannikarṣe sthitāḥ smaḥ| atastai
vaco nābhinandāmi| adya tāvat—
gāhantāṃ mahiṣā nipānasalilaṃ śṛṅgairmuhustāḍitaṃ
chāyābaddhakadambakaṃ mṛgakulaṃ romanthamabhyasyatu
viśrabdhaṃ kriyatāṃ varāhapattibhirmustākṣatiḥ palvale
viśrāmaṃ labhatāmidañca śithilajyābandhamasmaddhanuḥ

2.7

mahiṣā nipānasalilaṃ śṛṅgairmuhustāḍitaṃ gāhantām | mṛgakulaṃ chāyābaddhakadambakaṃ romanthamabhyasyatu | varāhatatibhi viśrabdhaṃ palvale mustākṣatiḥ kriyatām | idam asmaddhanuśca
śithilajyābandhaṃ ( sat ) viśrāmaṃ labhatām
senāpatiḥ—yat prabhaviṣṇave rocate
rājā—tena hi nivarttaya pūrva gatān vanagrāhiṇaḥ | yathā na
me sainikāstapovanamuparundhanti tathā niṣeddhavyāḥ | paśya—
śamapradhāneṣu tapodhaneṣu gūḍhaṃ hi dāhātmakamasti tejaḥ
sparśānukūlā iva sūryyakāntāstadanyatejo'bhibhavādvamanti

2.7.p1

senāpatiḥ-yadajñāpayati svāmī
vidūṣaka—dhaṃsadu de ucchāhuvuttanto [dhvaṃsatāṃ te utsāhavṛttāntaḥ ] | (niṣkrāntaḥ senāpatiḥ )
rājā ( parijanaṃ vilokya )—apanayantu bhavatyo mṛgayāveṣam | raivataka, tvamapi svaṃ niyogam aśūnyaṃ kuru
parijanaḥ—jaṃ devo āṇavei [ yad devaḥ ājñāpayati ]

2.7.p2

niṣkrāntaḥ

2.8

vidūṣakaḥ—kidaṃ bhavadā ṇimmacchiyaṃ | mappadaṃ imassiṃ
pādavacchāyāviraidavidāṇasaṇāhe silāale uvavisadu bhavaṃ yāva
ahampi suhāsoṇo homi [ kṛtaṃ bhavatā nirmakṣikam | sāmpratam
asmin pādapacchāyāviracitavitānasanāye śilātale upaviśatu
bhavān, yāvadahamapi sukhāsīno bhavāmi ]
rājā—gacchāgrataḥ
vidūṣaka—edu bhavaṃ [ etu bhavān ] | (ubhau parikramya
upaviṣṭau )
rājā—mādhavya, anavāptacakṣuḥphalo'si yena tvayā darśanīyaṃ na
dṛṣṭam
vidūṣakaḥ-naṃ bhavaṃ aggado me vaṭṭai [ nanu bhavān agrato me
varttate ]
rājā-sarvaḥ kāntamātmīyaṃ paśyati| ahaṃ tu tām āśramalalāmabhūtāṃ śakuntalāmadhikṛtya bravīmi
vidūṣakaḥ (svagatam)—hodu se avasaraṃ ṇa dāissaṃ [bhavatu
asmai avasaraṃ na dāsyāmi] | (prakāśam) bho vayassa, de
tāvasakaṇṇaā avabbhatthaṇīyā dissati [bho vayasya, te tāpasakanyakā abhyarthanīyā dṛśyate]
rājā—sakhe, na parihārye vastuni pauravāṇāṃ manaḥ pravarttate
surayuvatisambhavaṃ kila munerapatyaṃ tadujjhitādhigatam
arkasyopari śithilaṃ cyutamiva navamallikākusumam

2.8.p1

vidūṣakaḥ (vihasya)—jaha kassavi piṇḍakhajjūreṃhiṃ uvvejidassa tittalīe ahilāso bhave. taha itthiaraaṇaparibhoiṇo
bhavado iaṃ abbhatthanā [yathā kasyāpi piṇḍakharjūrairudve jitasya
tittiḍyām abhilāṣo bhavet tathā strīratnaparibhogiṇo bhavata
iyamabhyarthanā]
rājā—na tāvadenā paśyasi yenaivamavādo.
vidūṣakaḥ—taṃ khu ramaṇijjaṃ jaṃ bhavado vi visumaaṃ uppādedi

2.8.p2

[ tat khalu ramaṇīyaṃ yat bhavato'pi vismayamutpādayati ]

2.10

rājā—vayasya, kiṃ bahunā—
citre niveśya parikalpitasatvayogā
rūpoccayena manasā vidhinā kṛtā nu
strīratnasṛṣṭiraparā pratibhāti sā me
dhāturvi bhutvamanucintya vapuśca tasyā. || 8.
vidūṣaka—jai evvaṃ pañcādeso dāṇiṃ rūavadīṇaṃ [yadi
evaṃ pratyādeśa idānīṃ rūpavatīnām ]
rājā—idañca me manasi varttate
anāghrātaṃ puṣpaṃ kisalayamalūnaṃ kararuhair
anāviddhaṃ ratnaṃ madhu navamanāsvāditarasam
akhaṇḍaṃ puṇyānāṃ phalamiva ca tadrūpamanaghaṃ
na jāne bhoktāraṃ kamiha samupasthāsyati vidhiḥ

2.10.p1

vidūṣakaḥ-tena hi lahu parittāadū ṇaṃ bhavaṃ | mā kassavi
tavassiṇo iṅgudītellacikkaṇasīsamsa hatthe paḍissadi [ tena hi
laghu paritrāyatāmenāṃ bhavān | mā kasyāpi tapasvinaḥ iṅgudītailacikkaṇaśīrṣasya haste patiṣyati ]
rājā-paravatī khalu tatrabhavatī ! na ca sannihito'tra
gurujana
vidūṣakaḥ — atha bhavantaṃ antareṇa kīdaso se diṭṭhirāo

2.10.p2

[ atha bhavantam antareṇa kīdṛśa asyā dṛṣṭirāgaḥ ]

2.11

rājā — nisargaddeva apragalbhastapasvikanyājanaḥ | tathāpi tu —
abhimukhe mayi saṃhṛtamīkṣitaṃ hasitamanyanimittakṛtodayam
vinayavāritavṛtciratastayā na vivṛto madano na ca saṃvṛtaḥ

2.12

vidūṣakaḥ—ṇa kkhu diṭṭhamettassa tuha aṅka' ārohadi [ na
khalu dṛṣṭamātrasya tava aṅkam ārohati ]
rājā—mithaḥ prasthāne puna śālīnatayāpi kāmam āviṣkṛto bhāvastatrabhavatyā | tathāhi—
darbhrāṅkureṇa caraṇaḥ kṣata ityakāṇḍe
tanvī sthitā katicideva padāni gatvā
āsīdvivṛttavadanā ca vimocayantī
śākhāsu valkalamasaktamapi drumāṇām

2.16

vidūṣaka -tena hi gahodapāheo hohi | kidaṃ tue
uvavaṇaṃ tavovaṇaḥ tti pekkhāmi [ tena hi gṛhītapātheyo bhava
kṛtaṃ tvayā upavanaṃ tapovanamiti prace ]
rājā-sakhe, tapasvibhiḥ kaiścit parijñāto'smi | cintaya
tāvat kenāpadeśena punarāśramapadaṃ gacchāma.
vidūṣakaḥ-ko avaro avadeso tumhāṇaṃ raṇṇāṇa [ ko aparaḥ
apadeśo yuṣmākaṃ rājñām ] | nīvāracchahabhāgaṃ amhāṇaṃ uvaharantu
tti [nīvāraṣaṣṭhabhāgam asmākam upaharantu iti]
rājā (karṇaṃ datvā)—aye dhīrapraśāntasvaraistapasvibhirbhāvitavyam
(praviśya) dauvārikaḥ—jedu jedu bhaddā| ede duve isikumārao paḍihārabhūmiṃ uvaṭṭhidā [ jayatu jayatu bharttā | etau
dvau ṛṣikumārakau pratihārabhūmim upasthitau ]
rājā-tena hi avilambitaṃ praveśaya tau
dauvārikaḥ-eso pavesemi [ eṣa praveśayāmi ] (niṣkramya
ṛṣikumārakābhyāṃ saha praviśya ) ido ido bhavanto [ ita itau
bhavantau ]
( ubhau rājānaṃ vilokayataḥ ) | prathamaḥ—aho doptimato'pi
viśvasanīyatāsya vapuṣaḥ | athavā upapannametadasmin ṛṣibhyo
nātibhinne rājani | kutaḥ—
adhyākrāntā vasatiramunāpyāśrame sarva bhogye
rakṣāyogādayamapi tapaḥ pratyahaṃ sañcinoti
asyāpi dyāṃ spṛśati vaśinaścāraṇadvandvagītaḥ
puṇyaḥ śabdo muniriti muhuḥ kevalaṃ rājapūrvaḥ

2.15

dvitīyaḥ—gotama, ayaṃ sa valabhitsakho duṣyantaḥ ?
prathamaḥ—atha kim ?
dvitīyaḥ—tena hi,
naitaccitraṃ yadayamudadhiśyāmasomāṃ dharitrīm
ekaḥ kṛtsnāṃ nagaraparighaprāṃśubāhurbhunakti
āśaṃsante samitiṣu surā baddhavairā hi daityairasyādhijye dhanuṣi vijayaṃ pauruhūte ca vajre

2.15.p1

ubhau (upagamya)-vijayasva rājan
rājā (āsanāt utthāya )-abhivādaye bhavantau
ubhau-svasti bhavate | ( phalāni upaharata )
rājā ( sapraṇāmaṃ parigṛhya )- ājñāmicchāmi
ubhau-vidito bhavān āśramasadāmihasthaḥ, tena bhavantaṃ
prārthayanterājā-kimājñāpayanti ?
ubhau-tatrabhavataḥ kaṇvasya maharṣerasānnidhyāt rakṣāṃsi na
iṣṭivighnamutpādayanti | tat katipayarātraṃ sārathidvitīyena bhavatā
sanāthīkriyatāmāśrama iti
rājā-anugṛhīto'smi
vidūṣaka (apavāryya) esā dāṇiṃ aṇukūlā de abbhatthaṇā

2.15.p2

[ eṣā idānīmanukūlā te abhyarthanā ]

2.15.p3

rājā ( smitaṃ kṛtvā )—raivataka, maddacanāducyatāṃ sārathiḥ
sabāṇāsanaṃ rathamupasthāpayeti
dauvārikaḥ—jaṃ devo āṇavedi [ yat deva ājñāpayati ]

2.15.p4

niṣkrāntaḥ

2.16-2

ubhau ( saharṣam )—
anukāriṇi pūrveṣāṃ yuktarūpamidaṃ tvayi
āpannābhayasatre ṣu dīkṣitāḥ khalu pauravāḥ

2.17

rājā (sapraṇāmam )—gacchatāṃ puro bhavantau | ahamapi
anupadam āgata eva
ubhau—vijayasva | (niṣkrāntā)
rājā—mādhavya, apyasti śakuntalādarśane kutūhalam
vidūṣakaḥ—paḍhamaṃ saparivāhaṃ āsi | dāṇiṃ rakkhasavvanteṇa
bindūvi ṇa avasesido [ prathamaṃ saparivāham āsīt | idānīṃ
rākṣasavṛttāntena binduḥ api na avaśeṣitaḥ ]
rājā—mā bhaiṣīḥ | nanu matsamīpe vattiṃṣyase
vidūṣakaḥ—esa rakkhamādo rakkhidomhi [ eṣa rākṣasādrakṣito'smi ]
karabhakaḥ—jedu jedu bhaṭṭā| devī āṇavedi, āgāmiṇi
cautthadivase puttapiṇḍapālaṇo ṇāma ubavāso bhavissadi
tahiṃ dīhāuṇā avassaṃ amhe sambhāvaidavvetti [jayatu jayatu
bharttā| devī ājñāpayati āgāmini caturthadivase putrapiṇḍapālano nāma upavāso bhaviṣyati| tatra dīrghāyuṣā avaśyaṃ vayaṃ
sambhāvayitavyā iti ]
rājā—itastapasvikāryya m itò gurujanājñā| dvayamapyanatikramaṇīyam| kimatra pratividheyam
vidūṣakaḥ—tisaṅka viya antarā ciṭṭha [triśaṅka riva antarā
tiṣṭha ]
rājā-satyamākulībhūto'smikṛtayorbhinnadeśatvādvaidhībhavati me manaḥ
puraḥ pratihataṃ śaile srotaḥ srotovaho yathā

2.19

( vicintya ) sakhe, tvamambayā putra iti pratigṛhītaḥ | ato
bhavān itaḥ pratinivṛtya, tapasvikāryyavyagramānasaṃ māmāvedya
tatrabhavatonā putrakāryyaṃ manuṣṭhātumarhati
vidūṣakaḥ- ṇa kkhu maṃ rakkhobhoruaṃ gaṇesi [ na khalu māṃ
rakṣobhīrukaṃ gaṇayasi ]
rājā-( sasmitam ) -kathametadbhavati sambhāvyate
vidūṣakaḥ-jaha rāāṇueṇa gantavvaṃ taha gacchāmi [ yathā
rājānujena gantavyaṃ tathā gacchāmi ]
rājā-nanu tapovanoparodhaḥ pariharaṇīya iti sarvānanuyāyikāṃstvayaiva saha prasthāpayāmi
vidūṣakaḥ-tena hi juvarāomhi dāṇiṃ saṃvṛtto [ tena hi
yuvarājo'smi idānīṃ saṃvṛttaḥ ]
rājā (svagatam)-capalo'yaṃ vaṭuḥ | kadācit asmatprārthanāmantaḥpurebhyaḥ kathayet | bhavatu enamevaṃ vakṣye-(vidūṣakaṃ haste
gṛhītvā prakāśam)-vayasya, ṛpigauravādāśramaṃ gacchāmi | na
khalu matyameva tāpamakanyāyāṃ mamābhilāṣaḥ | paśya -
kva vayaṃ kva parokṣamanmatho mṛgaśāvaiḥ samamedhito janaḥ
parihāsavijalpitaṃ sakhe paramārthena na gṛhyatāṃ vacaḥ

3.1

vidūṣakaḥ-aha iṃ (atha kim) | (niṣkrāntāḥ sarve)
dvitīyo'ṅkaḥ | (SECOND ACT)
tṛtīyo'ṅkaḥ
viṣkambhaka
(tataḥ praviśati kuśānādāya yajamānaśiṣyaḥ ) | śiṣyaḥ—
aho mahānubhāvaḥ pārthivo duṣamantaḥ | praviṣṭamātra eva āśramaṃ
tatrabhavati nirupadravāṇi naḥ karmāṇi saṃvṛttāni
kā kathā bāṇasandhāne jyāśabdenaiva dūrataḥ
huṅkāreṇeva dhanuṣaḥ sa hi vighnānapohati

3.2

yāvadimān vedisaṃstaraṇārthaṃ darbhān ṛtvigbhyaḥ upaharāmi
(parikramyāvalokya ca | ākāśe )--priyaṃvade kasyedamuśīrānu- -
lepanaṃ mṛṇālavanti ca nalinopatrāṇi nīyante | (śrutimabhinoya)
kiṃ bravīṣi, ātapalaṅghanādbalavadasvasthā śakuntalā tasyāḥ śarīranirvāpaṇāya iti | priyaṃvade yatnādupacaryyatām | sā hi tatrabhavataḥ
kulapaterucchvasitam | ahamapi tāvadvaitānikaṃ śāntyudakam asyai
gautamīhaste visarjāyaṣyāmi | (niṣkrāṃta)
viṣkambhakaḥ (PRELUDE)
(tataḥ praviśati kāmayamānāvastho rājā)| rājā
( niḥśvasya )-jāne tapaso vīryaṃ sā bālā paravatīti me viditam
alamasmi tato hṛdayaṃ tathāpi nedaṃ nivarttayitum

3.1-2

adyāpi nūna harakopavahnisa tvayi jvalatyeva ivāmburāśau
tvamanyathā manmatha maddvidhānaṃ bhasmāvaśeṣa kathameśramugra
(madanabādhāṃ nirūpya ) bhagavan kusumāyudha tvayā candramamā
ca, viśvasanīyabhyāmatisandhīyate kāmijanamārthaḥ | kutaḥtava kusumaśaratvaṃ śītaraśmitvamindora -
dvayamidamayathārthaṃ dṛśyate madidheṣu
visṛjati himagarbharagnimindurmayūkhai matvamapi kusumavāṇān vajramārīkaroṣi

3.4

athavā—
aniśamapi makaraketurmanaso rujamāvahannabhimato me
yadi madirāyatanayanāṃ tāmadhikṛtya praharatoti

3.5

(sakhedaṃ parikramya) ka nu khalu saṃsthite karmaṇi sadasrairanujñātaḥ khinnamātmānaṃ vinodayāmi | (niḥśvasya) na priyādarśanādṛte śaraṇamanyat | yāvadenāmanviṣyāmi
(sūryyamavalokya) imāmugrātapavelāṃ prāyeṇa latāvalayavatsu
mālinītīreṣu sasakhojanā śakuntalā gamayati| tatraiva tāvadgacchāmi| (parikramyāvalokya ca) anayā bālapādapavīthyā
sutanuraciraṃ gateti tarkayāmi| kutaḥ—
sammīlanti na tāvadvandhanakoṣāstayāvacitapuṣpāḥ
kṣīrasnigdhāścāmo dṛśyante kisalayacchedāḥ

3.6

( parikramya saṃsparśaṃ rūpayitvā ) aho pravātasubhago'yamuddeśaḥ
śakyamaravindasurabhiḥ kaṇavāhī mālinītaraṅgānām
aṅgairanaṅgataptairaviralamāliṅgituṃ pavanaḥ

3.7

(parikramyāvalokya ca ) asmin vetasaparikṣipte latāmaṇḍape
sannihitayā śakuntalayā bhavitavyam | tathāhi—
abhyunnatā purastādavagār̤hā jaghanagauravāt paścāt
dvāre'sya pāṇḍusikate padapaṅktirdṛśyate'bhinavā

3.7.p1

yāvadviṭapāntareṇa avalokayāmi | (parikramya tathā kṛtvā
saharṣam ) aye labdha netranirvāṇam | eṣā me manorathapriyatamā
sakusumāstaraṇaṃ śilāpaṭṭamadhiśayānā sakhībhyāmupāsyate | bhavatu
śroṇyāmayāsāṃ viśrabdhakathitāni | ( vilokayan sthita )

3.7.p2

tataḥ praviśati yathoktavyāpārā saha sakhībhyāṃ śakuntalā

3.8

śakuntalā—kiṃ vījaanti maṃ sahīo [kiṃ vījayato māṃ
sakhyau ] ( sakhyau viṣādaṃ nāṭayitvā parasparamavalokayataḥ)
rājā—balavadasvasthaśarīrā śakuntalā dṛśyate| tat kimayamātapadoṣaḥ syāt uta yathā me manasi vartate
( sābhilāṣaṃ nirvarṇya ) athavā kṛtaṃ sandehena
stananyastośīraṃ praśithilamṛṇālaikavalayaṃ
priyāyāḥ sābādhaṃ kimapi kamanīyaṃ vapuridam
samastāpa kāmaṃ manasijanidāghaprasarayornatu grīṣmasyai vaṃ subhagamaparāddhaṃ yuvatiṣu

3.8.p1

priyaṃvadā (janāntikama)—anasūye, tassa rāesiṇo paḍhamadaṃsaṇādo ārahia pajjassukkā via saundalā| kiṃ ṇu kkhu se
tannimitto aaṃ ātaṅko bhave [anasūye, tasya rājarṣeḥ prathamadarśanāt ārabhya paryutsukā iva śakuntalā | kiṃ nu khalu asyāstannimittaḥ ayamātaṅko bhavet]
anasūyā—sahi mama vi erisī āsaṅkā hiayassa| hodu
pucchissaṃ dāva ṇaṃ [sakhi mamāpi īdṛśī āśaṅkā hṛdayasya
bhavatu prakṣyāmi tāvadenām]| (prakāśam) sahi pucchidavvā
si kimpi | baliaṃ kkhu de santāvo [sakhi, praṣṭavyāsi kimapi
balīyān khalu te santāpaḥ]
śakuntalā (pūrvāddhena śayanādutthāya)—halā kiṃ vattukāmāsi

3.8.p2

[halā kiṃ vaktukāmāsi ]

3.8-2

anasūyā—halā sauntale, aṇava bhandarā kkhu amhe maaṇagadassa vuttantassa | kintu jādiso itihāsaṇibandhesu kāmaamāṇāṇaṃ avasthā suṇīadi tādiso de pekkhāmi | kahehi
kiṃnimittaṃ de santāvo [halā śakuntale, anabhyantarāḥ khalu vayaṃ
madanagatasya vṛttāntasya | kintu yādṛśī itihāsanibandheṣu
kāmayamānānām avasthā śrūyate tādṛśīṃ te prekṣe | kathaya kiṃnimittaṃ te santāpaḥ ] | viāraṃ kkhu paramatthado ajāṇia aṇārambho paḍiārassa ( vikāraṃ khalu, paramārthataḥ ajñātvā anārambhaḥ
pratikārasya )
rājā—anasūyāmapyanugato madīyastarkaḥ| na hi svābhiprāyeṇa me darśanam
śakuntalā (ātmagatam)—balavaṃ kkhu me ahiṇibeśo
dāṇiṃ vi sahasā edāṇa ṇa sakkomi ṇivedituṃ [balavān khalu
me abhiniveśaḥ| idānīmapi sahasā etayorna śaknomi nivedayitum]
priyaṃvadā—sahi suṣṭhu esā bhaṇādi—kiṃ attaṇo ātaṅkaṃ
uvekkhasi| aṇudivasaṃ kkhu parihīyasi aṅgehiṃ kevalaṃ lāvaṇṇamaī chāyā tumaṃ na muñcaṭi [sakhi suṣṭhu eṣā bhaṇati—kimātmana
ātaṅkamupekṣase| anudivasaṃ khalu parihīyase aṅgaiḥ| kevalaṃ
lāvaṇyamayī chāyā tvāṃ na muñcati|]
rājā—avitathamāha priyaṃvadā | tathāhi—
kṣāmakṣāmakapolamānanamuraḥ kāṭhinyamuktastanaṃ
madhyaḥ klāntataraḥ prakāmavinatāvaṃ'sau chaviḥ pāṇḍurā
śocyā ca priyadarśanā ca madanakliṣṭeyamālakṣyate
patrāṇāmiva śoṣaṇena marutā spṛṣṭā latā mādhavī

3.10

śakuntalā - sahi kassa vā aṇṇassa kaheissaṃ | kintu
prāyyāsaittimā dāṇi vo bhavissaṃ [ sakhi, kasya vā anyasya
kathayiṣyāmi | kintu āyasayitrī idānīṃ yuvayo bhaviṣyāmi ]
ubhe—ado evva ṇivbandho | siṇiddhajaṇasaṃvibhaktaṃ hi dukkhaṃ
sajjhavedaṇaṃ hodi [ ataeva nirbandhaḥ | snigdhajanasaṃvibhaktaṃ hi
duḥkhaṃ sahyavedanaṃ bhavati ]
rājā—
pṛṣṭā janena samaduḥkhasukhena bālā
neyaṃ na vakṣyati manogatamādhihetum
dṛṣṭo vivṛtya bahuśo'pyanayā satṛṣṇam
atrāntare śravaṇakātaratāṃ gato'smi

3.19

śakuntalā—sahi, jado pahudi mama daṃsaṇapahaṃ āgado so
tavovaṇarakkhidā rāesī—[ sakhi, yata prabhṛti mama darśanapathamāgataḥ sa tapovanarakṣitā rājarṣiḥ—] | (ardhoktena lajjāṃ
nāṭayati )
ubhe—kadhedu piasahī [ kathayatu kathayatu priyasakhī ]
śakuntalā—tado paṭṭudi taggadeṇa ahilāseṇa etadavatthamhi
saṃvuttā [ tataḥ prabhṛti tadgatena abhilāṣeṇa etadavasthāsmi
saṃvṛttā ]
rājā (saharṣam )—śrutaṃ yat śrotavyam
smara eva tāpaheturnirvāpayitā sa eva me jātaḥ
divasa ivābhraśyāmastapātyaye jīvalokasya

3.13

śakuntalā-taṃ jai vo aṇu madaṃ taha vaṭṭaha jaha tassa rāesiṇo aṇukampaṇijjā homi| aṇṇahā avassaṃ siñcaha me
tilodaaṃ [ tat yadi yuvayoḥ anumataṃ tathā varttethāṃ yathā tasya
rājarṣeḥ anukampanīyā bhavāmi| anyathā avaśyaṃ siñcataṃ me
tilodakam ]
rājā-saṃśayacchedi vacanam
priyaṃvadā (janāntikam)-anasūe, dūragaamanmathā akkhamā
iaṃ kālaharaṇassa | jassiṃ vaddhabhāvā esā so lalāmabhūdo
poravāṇaṃ | tā juttaṃ se ahilāso ahiṇandiduṃ [ anasūye,
dūragatamanmathā akṣamā iyaṃ kālaharaṇasya | yasmin baddhabhāvā
eṣā, sa lalāmabhūtaḥ pauravāṇām | tat yuktamasyā abhilāṣaḥ
abhinanditum ]
anasūyā-taha jaha bhaṇāsi [ tathā yathā bhaṇasi ]
priyaṃvadā (prakāśam )-sahi, diṭṭhiā aṇuruvo de ahiṇieso| sāgaraṃ ujjhia kahiṃ vā mahāṇaī odarai| ko
dāṇiṃ sahaāraṃ aṃtareṇa adimuttalada pallavidaṃ sahedi [ sakhi,
diṣṭyā anurūpaste abhiniveśaḥ| sāgaraṃ varjayitvā kutra vā
mahānadī avatarati | ka idānīṃ sahakāramantareṇa atimuktalatāṃ
pallavitāṃ sahate ]
rājā-satyamitthambhūta evāsmi | tathā hiidamaśiśirairantastāpādivarṇamaṇīkṛtaṃ
niśi niśi bhujanyastāpāṅgapravarttibhiraśrubhiḥ
anabhilulitajyāghātāṅkaṃ muhurmaṇivandhanāt
kanakavalaya srastaṃ srastaṃ mayā pratisāryyate
priyaṃvadā--(vicitya)--halā maaṇaleho se karīadu
imaṃ devasesāvavadeseṇa sumaṇogovidaṃ karia se hatyaaṃ pāvidyisamam [halā madanalekhaḥ asmai kriyatām | imaṃ devaśeṣāpadeśena
sumanogopitaṃ kṛtvā asya hastaṃ prāpayiṣyāmi ]
anasūyā-roai me suṭhumāro paogo | kiṃ vā saundalā
bhaṇādi [ rocate me sukumāraḥ prayogaḥ| kiṃ vā śakuntalā
bhaṇati ]
śakuntalā—ko ṇioo vikappīyadi [ko niyogo vikalpyate]
priyaṃvadā—tena hi attaṇo uvaṇṇāsapuvvaṃ cintehi dāva
kimpi laliapadabandhaṇaṃ [ tena hi ātmana upanyāsapūrvvaṃ ciṃtaya
tāvat kimapi lalitapadabandhanam ] !
śakuntalā—halā cintemi ahaṃ | avahīraṇābhīruaṃ puṇo
vevai me hiaaṃ [halā cintayāmyaham | avadhīraṇābhīrukaṃ
punarvepate me hṛdayam ]
rājā—
ayaṃ sa te tiṣṭhati saṅgamotsuko
viśaṅkase bhīru yato'vadhīrakhām
labheta vā prārthayitā na vā śriyaṃ
śriyā durāpaḥ kathamīpsito bhavet

3.14

sakhyau—ayi attaguṇāvamāṇiṇi ko dāṇiṃ sarīraṇivvāvaittiaṃ sāradiaṃ josiṇiṃ paḍanteṇa vāredi [ayi ātmaguṇāvamānini ka idānīṃ śarīranirvāpayitrīṃ śāradīṃ jyotsnāṃ
paṭāntena vārayati ]
śakuntalā (sasmitam)—ṇioidāmhi [niyojitā
idānīmasmi]| (upaviṣṭā cintayati)
rājā - sthāne khalu vismṛtanimiṣeṇa cakṣuṣā priyāmavalokayāmi | yataḥ—
unnamitaikabhrūlatam ānanamasyāḥ padāni racayantyāḥ
kaṇṭakitena prathayati mayyanurāgaṃ kapolena

3.15

[ tava na jāne hṛdayaṃ mama punarmadano divāpi rātrāvapi
nirghṛṇa tapati balīyastvayi vṛttamanorathāyā aṅgāni

3.16

]
rājā (sahasopasṛtya )—
tapati tanugātri madanastvāmaniśaṃ māṃ punardahatyeva
glapayati yathā śaśāṅka na tathā hi kumudvatīṃ divasaḥ

3.17

sakhyau (vilokyā saharṣamutthāya )—sāada avilambiraṇo
maṇorahassa [ svāgatamavilambino manorathasya ] | (śakuntalā
abhyutthātumicchati)
rājā-alamalamāyāsenasandaṣṭakusumaśayanānyāśu vimardditamṛṇālavalayāni
guruparitāpāni na te gātrāṇyupacāramarhanti

3.17.p1

anasūyā—ido silātalekkadesaṃ alaṅkaredu vaasso [ itaḥ
śilātalaikadeśamalaṅkarotu vayasyaḥ ] | (rājā upaviśati)

3.17.p2

śakuntalā salajjaṃ tiṣṭhati

3.18

priyaṃvadā—duveṇampi vo aṇṇoṇṇārāo paccakkho | saṅgesiṇeho uṇa maṃ puṇaruttavādiṇī karedi [ dvayorapi yuvayoḥ
anyonyānurāgaḥ pratyakṣaḥ | sakhīsneha punarmāṃ punaruktavādinīṃ
karoti ]
rājā—bhadre, naitat parihāryyama | vivakṣitaṃ hi, anuktamanutāpaṃ janayati
priyaṃvadā—āvannassa visayavāsiṇo jaṇassa attihareṇa rannā
hodavvaṃ tti eso vo dhammo [ āpannasya viṣayavāsino janasya
ārttihareṇa rājñā bhavitavyam iti eṣo vo dharmaḥ ]
rājā—nāsmāt param
priyaṃvadā-teṇa hi iya ṇo piyasahī tumaṃ uddisia imaṃ
avatyantaraṃ bhagavadā maaṇeṇa ārovidā | tā arihasi abbhabhuvavattīe jīvita se avalambidu [ tena hi, iyamāvayoḥ priyasakhī tvāmuddiśya idamavasthāntara bhagavatā madanena āropitā
tadarhasi abhyupapattyā jīvitamasyā avalambitum ]
rājā-bhadre, sādhāraṇoya praṇayaḥ | sarvvathā anugṛhīto'smi
śakuntalā ( priyaṃvadāmavalokya )--halā ki anteuravihapajjussuassa rāesiṇo uvaroheṇa [ halā kimantaḥpuravirahaparyutsukasya rājarṣeruparodhena ]
1 (a) avasthāntaram--ava+sthā + ḍaṅ bhāve = avasthā State Here
rājāidamananyaparāyaṇamanyathā hṛdayasannihite hṛdayaṃ mama
yadi mamayathase madirekṣaṇe madanabāṇahato'smi hataḥ punaḥ

3.18-2

anasūyā-vaassa bahuvallahā rāāṇo suṇīanti | jaha ṇo
piyasahī bandhuaṇasoaṇijjā ṇa hoi taha ṇivvādehi [vayasya,
bahuvallabhā rājānaḥ śrūyante | yathā āvayoḥ priyasakhī bandhujanaśocanīyā na bhavati tathā nirvāhaya ]
rājā-bhadre, kiṃ bahunā ?
parigrahabahutve'pi dve pratiṣṭhe kulasya me
samudrarasanā corvī sakhī ca yuvayoriyam

3.20

ubhe-ṇivbudamṛha [ nivṛtye svaḥ ]
priyaṃvadā (dṛṣṭikṣepam )-anasūye, jaha eso ido diṇṇadiṭṭhī ummuo miaṇodao mādaraṃ aṇṇesadi| ehi saṃjoema
ṇaṃ [anasūye, yathā eṣa ito dattadṛṣṭiḥ utsuko mṛgapotako
mātaram anviṣyati| ehi saṃyojayāva enam ] (ubhe prasthite)
śakuntalā—halā asaraṇamhi aṇṇadarā vo āgacchadu [ halā
aśaraṇāsmi anyatarā yuvayorāgacchatu ]
ubhe—puḍhavīe jo saraṇaṃ so tuha samīve vahai [ pṛthivyā yaḥ
śaraṇaṃ sa tava samīpe vartate ] | ( niṣkrānte )
śakuntalā—kahaṃ gadāo evva [ kathaṃ gate eva ]
rājā-alamāvegena | nanvayamāgarādhayitā janastava samīpe
varttate
kiṃ śītalaiḥ klamavinodibhirārdravātaimañcālayāmi nalinīdalatālavṛntam
aṅke nidhāya karabhoru yathāsukhaṃ te
saṃvāhayāmi caraṇāvuna padmatāmrau

3.21

śakuntalā-ṇa māṇṇīesu attāṇaṃ avarāhayissaṃ [ na
mānanīyeṣu 'ātmānam aparādhayiṣyāmi ] ( utthāya ganturājā-sundari, anirvāṇo divasaḥ, iyañca te samavasthā !
utsṛjya kusumaśayanaṃ nalinīdalakalpitastanāvaraṇam
kathamātape gamiṣyasi paribādhāpelavairaṅgeḥ

3.21.p1

balādenāṃ nivartayati

3.22

śakuntalā-porava rakkha viṇaaṃ| maaṇasantattā vi ṇa ha
attaṇo pahavāmi [ paurava rakṣa vinayam| madanasantaptāpi na hi
ātmanaḥ prabhavāmi |]
adhīdasako sahati daitaprathanāsu dapa yo
kāṅkṣantye'pi vyatikarasurataṃ kātarā mandamandanaṃ
ābādhante na khalu madanaiśvaryya bandhāntaratvād
ābadhyante manasijamapi kṣipramātmaṃ kulāyyaṃ
rājā—bhīru alaṃ gurujanabhayena | dṛṣṭvā te viditadharmā
tatrabhavānnātra doṣaṃ grahīṣyati kulapatiḥ | api ca—
gāndharveṇa vivāhena bahvayo rājarṣikanyakāḥ
śrūyante pariṇītāstāḥ pitṛbhiścābhinanditāḥ

3.23

śakuntalā—muñca dāva ma | bhūovi sahījaṇaṃ aṇumāṇaissaṃ [muñca tāvanmām | bhūyo'pi sakhojanamanumānayiṣyāmi]
rājā—bhavatu mokṣyāmi
śakuntalā—kadā [ kadā ]
rājā—
aparikṣatakomalasya tāvat kusumasyeva navasya ṣaṭpadena
adharasya pipāsatā mayā te sadayaṃ sundari gṛhyate raso'sya

3.23.p1

( mukhamasyāḥ samunnamayitumicchati | śakuntalā pariharati
nāṭyena )
nepathye—cakkavākavahue, āmantehi sahaaraṃ | uvaṭhṭhidā
rayaṇī [cakravākavadhuke, āmantrayasva sahacaram, upasthitā rajanī]
(diśo'valokya) katha prabhāta nirgato'smi| (śakuntalo hitvā punastaireva padairnivarttate)
śakuntalā (padāntaraṃ pratinivṛtya sāstramaṅgam) paurava, anicchāpūrako'pi santāpahatāvarodhito'ya jano na vismartavya.
rājā—sundari, tvaṃ dūramapi gacchantī hṛdayaṃ na jahāsi me
dināvasāne chāyeva puro mūlaṃ vanaspateḥ
śaku (stoka mantaraṃ gatvā ātmagatam)—hā dhik hā dhik idaṃ śrutvā na me caraṇau
puromukhau prasarata | bhavatu ebhiḥ paryyantarudvabakulaviṭapairvāritaśarīrā bhūtvā prekṣiṣye tāvadasya
bhāvānubandham | ( tathā kṛtvā sthitā )
rājā—kathamiyaṃ priye anurāgaikarasaṃ māmutsṛjya nirapekṣeva gatāsi
anirdayopabhogasya rūpasya mṛdunaḥ katham
kaṭhinaṃ khalu cetaḥ śirīṣasyeva bandhanam
śaku—etacchrutvā na me'sti vibhavo gantum
rājā—samprati priyāśūnye kimasmin latāmaṇḍape karāmi , (agrato'valokya ) hanta
vyāhṛtaṃ me gamanam
maṇivandhādgalitamidaṃ srāntośīraparimalaṃ tasyāḥ
hṛdayamiva nigaḍamiva me mṛṇālavalayaṃ sthitaṃ purataḥ

3.23.p2

sabahumānamādatte

3.23.p3

śaku ( hastaṃ vilokya)—ammahe daurbalyāśithilatayā paribhraṣṭametanmṛṇālavalayaṃ na mayā
parijñātam
rājā ( mṛṇālavalayamurasi nicipya )—aho sparśaḥ
anena līlābharaṇena te priye vihāya kāntaṃ bhujamatra tiṣṭhatā
janaḥ samāśvāsita eva duḥkhabhāgacetanenāpi satā na tu tvayā
śaku—ata paraṃ na samarthosmi vilambitum | bhavatu etenaivāpadeśenātmānaṃ darśayiṣyāmi ( ityupasarpati )
rājā ( dṛṣṭvā saharṣam )—aye jīviteśvarī me prāptā| paridevinānantaraṃ prasādīnītkarṣeṇyo'smi khalu daivena
pipāsāśāmakaṇṭhena yācitañjāmbu pakṣiṇā
navameghojjhitā dhārā nipatitā mukhe
śaku ( rājñaḥ samunmukhe sthilā )—ṇāyaṃ aiṃpade sutvā pattā isadhasiṇo
mṛṇālavalayam| ūna pratinivṛttā'sma| kvacita me dṛṣṭena tvayā gṛhītamiti
pratiṣiddham | mā māmātmānamāñca munijana ca prakāśayiṣyasi
rājā-ekenābhisandhinā pratyarpayāmi
śaku-kena puna :
rājā-yadīdamudarkaiva yathāsthāna niveśyāmi
śaku-kā gati bhavatu tattāvata (ityāpramapati)
rājā-ima śilāpaṭṭa kadeśa ma śrayāva (itābho parikramyopaviśau)
rājā (śakuntalāyā hastamādāya ) aho sparśa
harakopāgnidagdhamā daivenāma navaṣiḷā
praroha sambhūto bhūya ki sthita kāmaśarāṇḍayam
śaku (sparśa rupayitvā ) tvaratā lvaratamāryya putra
rājā [saharṣa mātmagatam ] idānīmasmi viśrasita | anavabhāṣaṇapadamīlana
[prakāśam ] sundari, nāniṣṭiṣṭa mātmanā mṛṇālavalayam| yadi te'bhimata tadanyathā
ghaṭayiṣyāmi
śaku [smita kṛtvā ] yathā te rocata
rājā [manyājña viracya pratināyya ] sundari dṛśyatām
atha ma na śyāmalatāmanīhara diryaśobhāgyamivonmitānyara
mṛṇālarupeṇa nabho niśākara kara marmantrābhragrakoṭimāścita
śaku na tāvadena prekṣe, pacanakampitakarṇotpalara jasā kalpīkṛtā me dṛṣṭiḥ
rājā (sasmitam ) yadyanumanyase tadahamenāṃ vadanamārutena viśadāṃ karavāṇi
śaku sadānukampitā bhaveya kintu aha na ta viśvasimi
rājā samaiva mavā hi parijana mevyādāmādeśāt para na vartate
śaku ayamacātyādaro'viśvāsajanaka
rājā [svagatam ] nāhameva ramaṇīyamātmana mevāvasara śithilayiṣye | [ mukhamunnamayitu pravṛtta| śakuntalā pratiṣedha rupayantī viramati ]
rājā ayi madirekṣaṇe, alamasmādvinayāśaṅkayā [śakuntalā kiñcidaddaśā vrīḍāvanatamukhī tiṣṭhati]
rājā [ ṣṭhaṅgulibhyāṃ mukhamunnamayya ātmagatam ] .
cāruṇā sphuritenāyamaparikṣatakomalaḥ
pipāsato mamānujñāṃ dadātīva priyādharaḥ
śaku pratijñānamantara iva ṇāryyaputra
rājā kapolapulasaprakarṣādoṣṭhapūṭorddhva [mukhamārutena cakṣuḥ sevate ]
śaku bhavatu prakṛtisthadarśanārūṇi saṃvṛttā | labdhepunaranupakāriṇī priyāsi
ṇāyyaputrasya
rājā · sundari kimanyat
idamaprāyaprakṛtipadme surabhi mukha te yadāghrātam
nanu kamalasya madhūkaraḥ santuṣyati gandhamātreṇa
śaku [ sasmitam ] . ghamattodhye puna ki karoti
rājā idam [ iti vyavasitaḥ | śakuntalā vajraṃ ṣṭhīṅkate ]
śakuntalā—(sasambhramam)—porava, asaṃsayaṃ mama sarīravuttantovalabbhae ajjā godamī ido evva āacchadi | dāva
viḍhavantarido hohi [paurava, asaṃśayaṃ mama śarīravṛttāntopalambhāya āryā gautamī ita eva āgacchati | tāvat viṭapāntarito bhava]
rājā—tathā | (ātmānamāvṛtya tiṣṭhati)

3.23.p4

tataḥ praviśati pātrahastā gautamī sakhyau ca

3.24

sakhyau—ido ido ajjā godamī [ita ita āryā gautamī]
godamī (śakuntalāmupetya)—jāde avi lahusantāvaiṃ de
aṅgāim̐ [jāte, api laghusantāpāni te aṅgāni|]
śakuntalā-ajje atthi viseso | [āryye asti viśeṣaḥ]
gotamī-imiṇā dabbhodaeṇa ṇirābādhaṃ evva de sarīraṃ
bhavissadi [ anena darbhodakena nirābādhameva te śarīraṃ bhaviṣyati]
( śirasi śakuntalāmabhyukṣya ) vacche pariṇado divaso| ehi
uḍajaṃ evva gacchamha [vatse pariṇato divasaḥ | ehi uṭajameva
gacchāvaḥ] | ( prasthitāḥ )
śakuntalā (ātmagatam)—hiaa paḍhamaṃ evva suhovaṇade
maṇorahe kādarabhāvaṃ ṇa muñcasi| sāṇusaavivhaḍiassa kahaṃ
de sampaṃda santāvo [ hṛdaya, prathamameva sukhopanate manorathe kātarabhāvaṃ na muñcasi| sānuśayavighaṭitasya kathaṃ te sāmprataṃ santāpaḥ ]
(padāntare sthitvā prakāśam) ladāvalaa, santāvahāraa, āmantemi
tumaṃ bhūyovi paribhoassa [ latāvalaya, santāpahāraka, āmantraye
tvāṃ bhūyo'pi paribhogāya ]| (duḥkhena niṣkrāntā śakuntalā
sahetarābhiḥ)
rājā—( pūrva sthānamupetya saniḥśvāsam)—aho vighnavatyaḥ
prārthitārthasiddhayaḥ | mayā hi—
muhuraṅgulisaṃvṛtādharoṣṭhaṃ pratiṣedhākṣaraviklavābhirāmam
mukhamaṃsavivartti pakṣmalākṣyāḥ kathamapyunnamitaṃ na cumbitaṃ tu

3.25

kva nu khalu samprati gacchāmi | athavā ihaiva priyāparibhuktamukte
latāvalaye muhūrttaṃ sthāsyāmi | (sarvato'valokya )
tasyāḥ puṣpamayo śarīralulitā śayyā śilāyāmiyaṃ
klānto manmathalekha eṣa nalinīpatre nakhairarpita
hastādbhraṣṭamidaṃ bisābharaṇamityāsajjamānekṣaṇo
nirgantuṃ sahasā na vetasagṛhādrogo'smi śūnyādapi

3.25.p1

kèti | 'priyayā' prāka 'parimuktam' adhunā 'muktam' yata tasmin 'satāśca
muhūrtaṃ cakravāla sthāsyāmi', [ "parimuktamukta" ( rā-vi-ma-) - "parimukta"

3.25.p2

ta-kā- )]

3.26

(ākāśe)-rājan,
sāyantane savanakarmaṇi saṃ pravṛtte
vediṃ hutāśanavatīṃ paritaḥ prakīrṇāḥ
chāyāścaranti bahudhā bhayamādadhānā
saṃdhyāpayodakapiśāḥ piśitāśanānām

3.26.p1

rājā—ayamahamāgacchāmi | ( niṣkrāntaḥ )
tṛtīyo'ṅkaḥ | (THIRD ACT)
caturtho'ṅkaḥ
(tataḥ praviśataḥ kusumāvacayaṃ nāṭayantyau sakhyau) anasūyā
—piyaṃvade, jaddavi gandhavveṇa vihiṇā ṇivvuttakallāṇā
saundalā aṇurūpabhattugāmiṇī saṃvṛtteti ṇivvudaṃ me hiaaṃ
tahavi ettiaṃ cintaṇijjaṃ [ priyaṃvade, yadyapi gāndharveṇa vidhinā
nirvṛttakalyāṇā śakuntalā anurūpabharttṛgāminī saṃvṛtteti nirvṛtaṃ
hṛdayaṃ, tathāpi etāvaccintanīyam ]
priyaṃvadā—kahaṃ via [ kathamiva ] ?
anasūyā—ajja so rāesi iṭṭhiṃ parisamāvia isīhiṃ
visajjio attaṇo ṇaaraṃ pavikhia anteurasamāgado idogadaṃ vuttantaṃ sumarii vā na vetti [ adya sa rājarṣiriṣṭiṃ parisamāpya ṛṣibhirvisṛṣṭaḥ ātmano nagaraṃ praviśya antaḥpurasamāgataḥ
itogataṃ vṛttānta smarati vā na vā iti ]
priyaṃvadā—visaḍḍhā hohi [ visrabdhā bhava ] | ṇa tādisā
ākidivisesā guṇavirohiṇo honti | tādo dāṇiṃ imaṃ
vuttantaṃ suṇia ṇa āṇi ki paḍivajjissadi tti [ na tādṛśā
ākṛtiviśeṣā guṇavirodhino bhavanti | tāta idānīm imaṃ
vṛttāntaṃ śrutvā na jāne kiṃ pratipatsyate iti ]
anasūyā—jaha aham̐ dekkhāmi taha tassa aṇumadaṃ bhave [yathā .
ahaṃ paśyāmi tathā tasya anumataṃ bhavet ]
priyaṃvadā—kaham̐ vitra [ kathamiva ]
anasūyā—guṇavade kaṇṇaā paḍivādaṇijjetti ayam̐ dāva
paḍhamo saṅkappo | taṃ jai devvaṃ evva saṃpādedi ṇaṃ appayāseṇa
kidattho guruaṇo [ guṇavate kanyakā pratipādanīyā iti prathamaḥ
saṅkalpaḥ | taṃ yadi daivameva sampādayati nanu aprayāsena kṛtārthoṃ
gurujanaḥ ]
priyaṃvadā (puṣpabhājanaṃ vilokya )—sakhi avaidāiṃ balikammapañjāttāim̐ kusumāiṃ [sakhi, avacitāni balikarmaparyāptāni
kusumāni ]
anasūyā—ṇaṃ pigramahīe saundalāe sohaggadevaā accaṇīā

3.26.p2

[ nanu priyasakhyāḥ śakuntalāyāḥ saubhāgyadevatā arcanīyā ]

3.26.p3

priyaṃvadā—jujjadi [ yujyate ] | (tadeva karmābhinayataḥ)
(nepathye)—ayamahama bhoḥ
anasūyā—(karṇaṃ datvā)—[ sakhi adidhīṇa via ṇivedidaṃ

3.26.p4

[sakhi atithīnāmiva niveditam ]

4.1

priyaṃvadā—ṇaṃ uḍaje maṇṇihidā saundalā [ nanu uṭaje
sannihitā śakuntalā ] | ( ātmagatam ) ajja uṇa hiaeṇa
asannihidā [ adya punaḥ hṛdayenāsannihitā ]
anasūyā—hodu, alaṃ ettipahiṃ kusumehiṃ (bhavatu, alametāvadbhiḥ kusumaiḥ ) | ( prasthite )
nepathye—āḥ atithiparibhāviāni—
vicintayantī yamananyamānasā
tapodhanaṃ vetsi na māmupasthitam
smarivyati tvāṃ na sa bodhito'pi san
kathāṃ pramattaḥ prathamaṃ kṛtāmiva

4.1.p1

priyaṃvadā — haddhī haddhī appiaṃ evva saṃvuttaṃ | kassiṃpi pūārihe
avaraddhā sūṇṇahiaā saundalā [ hā dhik, hā dhik, apriyameva
saṃvṛttam | kasminnapi pūjārhe aparāddhā śūnyahṛdayā śakuntalā]
(purovalokya) ṇa kkhu jassiṃ kassipi | eso duvvāso
sulahakovo mahesī taha savia aviralapādatuvarāe gaie paḍiṇiutto [ na khalu yasmin kasminnapi | eṣa durvāsāḥ sulabhakopo
maharṣiḥ tathā śaptvā aviralapādatvarayā gatyā pratinivṛttaḥ ] ko
aṇṇo hutavahādo dahiduṃ pahavadi [ ko'nyaḥ hutavahāt dagdhuṃ
prabhavati ]
anasūyā-gaccha pādesu paṇamia ṇivattehi ṇaṃ jāva ahaṃ
agdhodaaṃ uvakappeṃmi [gaccha, pādayoḥ praṇamya nivarttaya enam,
yāvadaham ardhodakam upakalpayāmi ]
priyaṃvadā-taha ( tathā )| (niṣkrāntā)
anasūyā (padāntare skhalitaṃ nirupya)-ammā āve akkhalidāe gaīe evabhaṭ‍ṭhaṃ me aggahatthādo pupphabhāaṇaṃ [ammo āvegaskhalitayā gatyā prabhraṣṭaṃ me agrahastāt puṣpabhājanam]| (puṣpocayaṃ
rupayati)
(praviśya) priyaṃvadā—sahi pakidivakko so kassa aṇuṇaaṃ
paḍigehladi| kiṃ vi uṇa sāṇukkoso kido| [sakhi prakṛtikravakaḥ
sa kasya anunayaṃ pratigṛhṇāti ? kimapi puna sānukakrośaḥ kṛtaḥ]
anasūyā (sasmitam)—tassiṃ bahu etampi| kahehi

First 102 of 320 passages. Read on